Μετά τις συνθήκες του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774) και Αϊναλί Καβάκ (1784) η ελληνική εμπορική ναυτιλία αναπτύσσεται θεαματικά, με ελληνικά πλοία να εμπορεύονται στο Αιγαίο, την ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα υπό ρωσική σημαία. Το ελληνικό εμπορικό ναυτικό δρα σταδιακά σε ολόκληρη τη Μεσόγειο – με κύριους ελληνικούς ναυτότοπους το Γαλαξίδι, το Μεσολόγγι, τα Ψαρά, τις Σπέτσες, την Ύδρα κ.ά. Μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1787-1792, δίνονται στα ελληνικά νησιά προνόμια (κατασκευή καραβιών, ελευθερία κινήσεων στην Κωνσταντινούπολη κ.α.) προκειμένου να αποτραπεί η ρωσική επιρροή, με αποτέλεσμα την ενδυνάμωση του ελληνικού εμπορίου. Παράλληλα, το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης (1789) και η επακόλουθη εξασθένιση του γαλλικού εμπορίου δίνει μια σημαντική εμπορική ευκαιρία στους Έλληνες, οι οποίοι εκμεταλλεύονται την απουσία των Γάλλων στη Μεσόγειο. Οι Έλληνες θα επωφεληθούν αργότερα και από τους ανταγωνισμούς Γαλλίας και Μεγάλης Βρετανίας που πλήττουν το εμπόριο των δύο χωρών, καθώς και από τους Ναπολεόντειους Πολέμους (1803-1815), κάνοντας εμπόριο με τα αποκλεισμένα λιμάνια.

Επαναστατικές κινήσεις υποκινούνται στη Στερεά Ελλάδα, την Κρήτη και την Πελοπόννησο από Ρώσους πράκτορες και, ιδιαίτερα, τους αδελφούς Θεόδωρο και Αλέξιο Ορλώφ, στο πλαίσιο του ρωσοτουρκικού πολέμου 1768-1774. Κύριο θέατρο του πολέμου είναι η Πελοπόννησος, όπου έδρασαν από κοινού περιορισμένες ρωσικές δυνάμεις, Μανιάτες και ένοπλοι συνδεδεμένοι με την ισχυρή μεσσηνιακή προυχοντική οικογένεια Μπενάκη. Για την προετοιμασία της εξέγερσης σημαντική ήταν η δραστηριότητα του Γεώργιου Παπαζώλη, ελληνικής καταγωγής αξιωματικού του ρωσικού στρατού. Ο Παπαζώλης είχε οργανώσει ένα δίκτυο πρακτόρων που κινούνταν στον ελληνικό χώρο για να συλλέξει πληροφορίες, ενώ από το 1766 πέρασε και ο ίδιος αρκετό καιρό στην Πελοπόννησο προσπαθώντας να πείσει τους τοπικά ισχυρούς να συμμετέχουν στην δράση του. Ερείσματα τελικά βρήκε στην Καλαμάτα, όπου ήρθε σε επαφή με τον Παναγιώτη Μπενάκη και υπέγραψε συμφωνία με τοπικούς άρχοντες και ιερείς όπως οι Π. Κρεββατάς, Ι. Δεληγιάννης, Π. Ζαΐμης κ.α. Παράλληλα με τον Παπαζώλη δρούσαν και άλλοι απεσταλμένοι των Ρώσων, όπως ο επίσης ελληνικής καταγωγής Εμμανουήλ Σάρρος, ο οποίος ταξίδεψε σε διάφορες ελληνικές περιοχές προσπαθώντας να δικτυωθεί και να ερευνήσει τις δυνατότητες για εξέγερση. Παρά την προετοιμασία, το όλο εγχείρημα έληξε δραματικά, με ήττα και φυγή χιλιάδων Ελλήνων, κυρίως προς τη Ρωσία. Η Ρωσία, πάντως, θα κερδίσει τον πόλεμο και η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα αναγκαστεί να υπογράψει τη συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774), που αποδείχθηκε ευεργετική για τη ζωή και την οικονομική δραστηριότητα των Ορθοδόξων κατοίκων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ιδιαίτερα των Ελλήνων.

Η επανάσταση αυτή εξελίχθηκε σε πόλεμο ανεξαρτησίας των Αμερικανών από τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Αφορμή στάθηκε η επιβολή φόρων από τη Μεγάλη Βρετανία εξαιτίας του πολέμου με τη Γαλλία, που προκάλεσε την αντίδραση των αποικιών, οι οποίες αρνήθηκαν να τους πληρώσουν καθώς δεν εκπροσωπούνταν στο Κοινοβούλιο. Οι Αμερικανοί είχαν τη βοήθεια στρατευμάτων που εστάλησαν από τον βασιλιά της Γαλλίας, ενώ με τις αποικίες συμμάχησαν επίσης οι Ισπανοί και οι Ολλανδοί. Ηγέτες τους ήταν σπουδαίοι πολιτικοί, όπως ο Τόμας Τζέφερσον και ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, και ο στρατηγός Τζωρτζ Ουάσινγκτον. Κατά τη διάρκεια της πρωτοπόρας αυτής επανάστασης συντάχθηκαν η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, το Σύνταγμα, και η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων, οι ιδέες των οποίων επηρέασαν τις επαναστάσεις που ακολούθησαν (τη Γαλλική το 1789 και βεβαίως αργότερα την Ελληνική το 1821).

Κατά την περίοδο αυτή, που ξεκινά από τα μέσα του 18^ου αιώνα, αυξάνονται στην Ευρώπη οι λόγιοι που στρέφουν το ενδιαφέρον τους στην Ελλάδα και συσχετίζουν τους αρχαίους με τους νεότερους Έλληνες, επηρεασμένοι από πνευματικά κινήματα όπως ο ρομαντισμός και ο κλασικισμός. Οι σημαντικότεροι ανάμεσά τους είναι οι Γάλλοι Guys, Choiseul-Gouffier, Chateaubriand, οι Γερμανοί Goethe, Schiller, Hölderlin, ο Άγγλος ποιητής Byron κ.ά. Κάποιοι εξ αυτών επισκέπτονται ελληνικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και δίνουν περιγραφές των ελληνικών τοπίων από τα οποία γοητεύονται, παρατηρούν με συμπάθεια και μελαγχολία τη θλιβερή κατάσταση της Ελλάδας και στοχάζονται για το ανθρώπινο μεγαλείο. Συνέπεια της τάσης αυτής είναι η αύξηση του ενδιαφέροντος για την τύχη του ελληνικού έθνους και η συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την απελευθέρωσή του.

Ο μοναχός Κοσμάς ο Αιτωλός έδρασε κατά τις δεκαετίες του 1760 και 1770, κυρίως στη Μακεδονία, την Ήπειρο και τη νότια Αλβανία, παρακινώντας τους πιστούς να μείνουν προσηλωμένοι στη χριστιανική θρησκεία και να στραφούν προς την παιδεία, την οποία έβλεπε ως βάση για την θρησκευτική και ηθική αναγέννηση και σωτηρία των Ελλήνων. Προς τούτο, δημιούργησε ο ίδιος δεκάδες ελληνικά σχολεία. Συχνά το κήρυγμά του είχε και εθνικό περιεχόμενο, με αναφορές στην απελευθέρωση του ελληνικού έθνους, για αυτό και θεωρήθηκε πως προωθούσε πατριωτικές ιδέες και στόχευε στην επανάσταση των χριστιανών εναντίον του Πασά. Παράλληλα, οι λόγοι του εναντίον της αδικίας έγιναν αντιληπτοί ως ένας τρόπος να ανατραπεί το κοινωνικό καθεστώς. Κατά την διάρκεια των Ορλωφικών οι Τούρκοι υποπτεύονταν πως εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των Ρώσων. Μετά από συκοφαντίες εχθρών του εκτελέστηκε στη σημερινή Αλβανία τον Αύγουστο του 1779.

Γεννήθηκε στην Αναστασίτσα,στην σημερινή Νέδουσα της Αρκαδίας,το 1782. Έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και ξεχώριζε για το πάθος του και για τις ικανότητες του στο άλμα και στο τρέξιμο. Ήταν άνθρωπος ανιδιοτελής, ταπεινός και υπερήφανος. Στην πολιορκία της Τριπολιτσάς που ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές, δεν δέχτηκε να πάρει μερίδιο από τα λάφυρα παρόλο που τα είχε ανάγκη. Στην μάχη των Δολιανών ,στις 19 Μαΐου 1821, στάθηκε αρχηγός και ήρωας, κατατροπώνοντας χιλιάδες Τούρκους. Η πιο γνωστή μάχη όμως που έλαβε μέρος από την οποία αποκόμισε και το προσωνύμιο "Τουρκοφάγος" ήταν η μάχη στα Δερβενάκια. Λέγεται ότι στην μάχη αυτή χάλασε τέσσερα σπαθιά, εκ των οποίων το τέταρτο είχε κολλήσει από το αίμα στο χέρι του, πού είχε πάθει αγκύλωση.

Βοήθησε και τον Γεώργιο Καραϊσκάκη στην Ρούμελη κ στην μάχη πού σκοτώθηκε ο Καραϊσκάκης, τραυματίστηκε ελαφρά στο σαγόνι. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του λόγω της ασχόλησής του για την απελευθέρωση της Μακεδονίας, φυλακίστηκε για δεκατέσσερις μήνες στην Αίγινα, όπου βίωσε κακουχίες κ πολλά βασανιστήρια. Τόσο πολύ που όταν αποφυλακίστηκε, η κόρη του, τον είδε τυφλό και ταλαιπωρημένο και τρελάθηκε. Πέθανε στον Πειραιά, όπου ζούσε σε ένα φτωχόσπιτο, στις 25 Σεπτεμβρίου του 1849. Δυστυχώς η πατρίδα δεν του έδωσε όσα άξιζε ένα τέτοιος αγωνιστής, χωρίς βέβαια ποτέ να πικραθεί ο ίδιος και παρέμεινε πάντα ανιδιοτελής και με τεράστια αγάπη για την πατρίδα του. Παρόλο που ήταν πάντα φτωχός και είχε οικογένεια, ότι κέρδιζε είτε από λάφυρα σε μάχες είτε από βοήθειες άλλων συναγωνιστών του, κρατούσε πολύ λίγα για τον ίδιον και τα περισσότερα τα διέθετε για τον Αγώνα. Η αφιλοκερδειά του, η πολεμική του αρετή και η αγάπη του για την πατρίδα ήταν τέτοιες που τον κατατάσσουν στους μεγαλύτερους πολέμαρχους του 1821.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Γιώργου Πούλιου.

Στο πλαίσιο νέου ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792), ο καταγόμενος από τη Λιβαδειά Έλληνας αξιωματικός του τσάρου, Λάμπρος Κατσώνης, δρα με άδεια του διοικητή του Γκριγκόρι Ποτέμκιν με στολίσκο στα ύδατα του Αιγαίου και του Ιονίου, καταλαμβάνοντας και διαρπάζοντας οθωμανικά πλοία, σε συνεργασία και με τον κλέφτη Ανδρέα Βερούση (καπετάν Ανδρούτσο, πατέρα του Οδυσσέα). Το καλοκαίρι του 1789 έχει φτάσει να ελέγχει όλες τις Κυκλάδες και προτρέπει τους προύχοντες να μην καταβάλουν φόρους στην Πύλη. Μετά την ήττα του στη ναυμαχία στην περιοχή του Καβοντόρο (Μάιος 1790) ανανέωσε τις δυνάμεις του και συνέχισε τον αγώνα του, αν και με την υπογραφή της Συνθήκης του Ιασίου το 1792 έχασε την υποστήριξη των Ρώσων και συνέχισε μόνος του την δράση του κάνοντας επιδρομές στο Αιγαίο. Το 1794 γύρισε στην Ρωσία, παραιτήθηκε από αξιωματικός και έζησε μέχρι το θάνατό του το 1804 στην Κριμαία.

Το 1789 ξεκινά μια σειρά συγκρούσεων ανάμεσα στους Σουλιώτες και τον Αλή Πασά, νέο πασά των Ιωαννίνων, ο οποίος είχε επεκτατικές βλέψεις. Εμπόδιο στα σχέδιά του αποτελούσε η κοινότητα των Σουλιωτών που είχε εξελιχθεί σε ένα ισχυρό τοπικό κέντρο εξουσίας. Στις δύο πρώτες εκστρατείες του το 1789 και το 1792 οι έμπειροι πολεμικά Σουλιώτες αντιστέκονται σθεναρά, με αποτέλεσμα ο Πασάς να κατατροπωθεί και να αναγκαστεί να υπογράψει συνθήκη. Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην πρώτη νίκη των Σουλιωτών έπαιξε η βοήθεια που είχαν από τοπικούς πασάδες και μπέηδες που αντιμετώπιζαν εχθρικά τον Αλή Πασά, ενώ στην δεύτερη επίθεση διακρίθηκε η γυναίκα του Λάμπρου Τζαβέλλα Μόσχω, η οποία ήταν επικεφαλής των Σουλιωτισσών. Παρά τις πρώτες ήττες του, το 1800 ο Αλή Πασάς θα εκστρατεύσει και πάλι εναντίον των Σουλιωτών, αυτή τη φορά με σουλτανική διαταγή, και θα αποκλείσει το Σούλι, με αποτέλεσμα οι Σουλιώτες να μην αντέξουν και να υποκύψουν το 1803. Θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τα χωριά τους και να καταφύγουν στα γειτονικά Επτάνησα.

Πολυκύμαντη επανάσταση που επηρέασε βαθιά την Ευρώπη και όλο τον κόσμο. Ακολουθώντας το πρότυπο της Αμερικανικής Επανάστασης, οι Γάλλοι επαναστάτες συνέταξαν Διακήρυξη και Συντάγματα. Η Επανάσταση πέτυχε, αλλά αφού πέρασε πρώτα από διάφορα στάδια (μεταξύ των οποίων και η περίοδος της Τρομοκρατίας) κατέληξε στο Διευθυντήριο. Τελικά η Επανάσταση κατέληξε να ελέγχεται πλήρως από τον Κορσικανό  στρατιωτικό, Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Αυτός οδήγησε τα γαλλικά στρατεύματα σε εκστρατεία στην Αίγυπτο (1798), συγκρούστηκε στην Ευρώπη με τους Αυστριακούς, τους Γερμανούς, τους Ρώσους και τους Άγγλους, για να ηττηθεί τελικά στο Βατερλώ του Βελγίου από τον Άγγλο στρατηγό Ουέλλινγκτον, το 1815. Οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης θα βρουν μεγάλη απήχηση στους Έλληνες διανοούμενους και θα φυτέψουν την ελπίδα της εθνικής ελευθερίας. Παράδειγμα ενός τέτοιου διανοούμενου αποτελεί ο Ρήγας Βελεστινλής, τα επαναστατικά κείμενα και ιδέες του οποίου θα συγκινήσουν και θα αφυπνίσουν το ελληνικό έθνος.

Το Δεκέμβριο του 1790 οι αδελφοί Μαρκίδες Πούλιου από την Σιάτιστα εκδίδουν στη Βιέννη την πρώτη σωζόμενη ελληνική εφημερίδα με τίτλο Εφημερίς, που κυκλοφορεί μέχρι το 1797, όταν οι αυστριακές αρχές θα κλείσουν το τυπογραφείο και θα συλλάβουν τους εκδότες εξαιτίας της εκτύπωσης από αυτούς των επαναστατικών κειμένων του Ρήγα, ο οποίος είχε συλληφθεί την ίδια χρονιά στην Τεργέστη. Ελληνικά δημοσιογραφικά φύλλα όπως η Εφημερίς, τα οποία κυκλοφορούσαν στην Ευρώπη μέχρι το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, έδωσαν φωνή στο ελληνικό έθνος και τις διεκδικήσεις του και επεδίωξαν την επικοινωνία και τη συσπείρωση των Ελλήνων.

Μέσα σε κλίμα θεαματικής ανάπτυξης της ελληνικής παιδείας, τυπώνεται στη Βιέννη το εμβληματικό έργο των Θεσσαλών λογίων Δανιήλ Φιλιππίδη και Γρηγορίου Κωνσταντά, Γεωγραφία Νεωτερική, στο οποίο παρατίθενται σημαντικές πληροφορίες για τον ελληνισμό, με πολιτική και ιστορική οπτική. Πρόκειται για ένα συνειδητό εγχείρημα μιας περιγραφής με καινοτόμες μεθόδους των περιοχών της Ελλάδας, η οποία παρουσιάζεται σαν ένα πλέγμα αυτοτελών τοπικών μορφωμάτων. Οι συγγραφείς δεν περιορίζονται μόνο στην ιστορική προσέγγιση, αλλά κάνουν και θρησκευτικές, γλωσσολογικές και δημογραφικές παρατηρήσεις. Η Γεωγραφία Νεωτερική αποτελεί ένα προοδευτικό για την εποχή έργο, το οποίο καταδικάζει τις κοινωνικές αδικίες και την οικονομική εκμετάλλευση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Μετά από τον πόλεμο του Πρώτου Συνασπισμού, την πρώτη ευρέως συντονισμένη προσπάθεια να περιοριστεί η Γαλλία του Ναπολέοντα, και την κατάλυση της Βενετικής Δημοκρατίας, τα Επτάνησα περνούν στη Γαλλία. Ξεκινά έτσι μια σύντομη περίοδος γαλλικής κυριαρχίας που θα λήξει το 1799, ενώ τον επόμενο χρόνο θα συσταθεί η Επτάνησος Πολιτεία υπό οθωμανικό και ρωσικό έλεγχο. Κατά τη Γαλλοκρατία εγκαθιδρύθηκε στα Επτάνησα δημοκρατικό καθεστώς και καθιερώθηκε σύμφωνα με τα γαλλικά πρότυπα ο σεβασμός των δικαιωμάτων της ζωής, της ιδιοκτησίας και της θρησκείας. Ο αυταρχισμός όμως και οι αυθαιρεσίες των Γάλλων θα τους κάνουν τελικώς αντιδημοφιλείς στους Επτανησίους.

Ο Θεσσαλός Ρήγας Βελεστινλής (1757-1798) αναδείχθηκε στον σημαντικότερο επαναστάτη των Βαλκανίων στα τέλη του 18^ου αιώνα, ενώ στο πρόσωπό του αντικατοπτρίζονται η φλόγα για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Επηρεασμένος από τη Γαλλική Επανάσταση και απογοητευμένος από τη Ρωσία, ενθουσιάζεται με την προσωπικότητα του Ναπολέοντα και ελπίζει στην απαλλαγή των Ελλήνων και των άλλων λαών της Βαλκανικής από τον ζυγό του σουλτάνου. Μετά το 1796 βάση της δράσης του έχει τη Βιέννη, όπου εκδίδει τη Χάρτα της Ελλάδος και το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας. Όραμά του ήταν μια πολυεθνική και ανεκτική βαλκανική πολιτική ενότητα, απαλλαγμένη από την οθωμανική κυριαρχία, στην οποία οι Έλληνες θα είχαν πρωταρχική θέση. Συλλαμβάνεται από τους Αυστριακούς, οι οποίοι και τον παραδίδουν στους Οθωμανούς. Οι τελευταίοι τον εκτελούν στο Βελιγράδι το 1798.

Ο Αδαμάντιος Κοραής, που ζούσε στο Παρίσι, ασχολήθηκε, μεταξύ άλλων, και με την έκδοση αρχαίων ελληνικών κειμένων με σκοπό την πνευματική και πολιτισμική ανύψωση του ελληνικού έθνους. Στην εμβληματική «Ελληνική Βιβλιοθήκη» του, τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων συνοδεύονται από εκτεταμένα σχόλια και προλεγόμενα «εις την κοινήν γλώσσαν», που θυμίζει την καθαρεύουσα. Αυτή η γλώσσα ήταν κατανοητή σε όλους τους Έλληνες, κάτι που θα τον διευκόλυνε στην πραγματοποίηση των στόχων του.

Μετά τη Συνθήκη της Ρωσοτουρκικής Συμμαχίας (Ιανουάριος 1799) και την κατάληψη των Επτανήσων από το ρωσοτουρκικό στόλο, ιδρύεται με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (21 Μαρτίου 1800) η Πολιτεία των Ηνωμένων Επτανήσων, τα οποία μέχρι το 1799 βρίσκονταν υπό γαλλική κυριαρχία. Η Επτάνησος Πολιτεία αποτελεί το πρώτο ημι-αυτόνομο κρατίδιο σε ελληνικό χώρο. Πολιτικά βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Σουλτάνου, ενώ θρησκευτικά υπό την επικυριαρχία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Στο κρατικό αυτό μόρφωμα βρήκαν καταφύγιο κλέφτες, καθώς και Σουλιώτες μετά την ήττα τους από τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το «βυζαντινό» Σύνταγμα, το οποίο εγκρίθηκε στην Κωνσταντινούπολη, προέβλεπε τον ομοσπονδιακό χαρακτήρα του κράτους, τη σύσταση Γερουσίας και Μεγάλου Συμβουλίου, καθώς και την επαναφορά των προνομίων και των τίτλων τιμής, επαναφέροντας την εξουσία των τοπικών αριστοκρατικών οικογενειών. Το 1807 η Πολιτεία θα παραχωρηθεί στη Γαλλία του Ναπολέοντα, ενώ τότε θα ξεκινήσει και μια βρετανική εκστρατεία με στόχο την κατάληψη των νησιών.

Την εποχή αυτή ο αριθμός των ελληνικών σχολείων στη Βαλκανική, τα νησιά του Αιγαίου και τα παράλια της Μικράς Ασίας είναι τέτοιος, ώστε ο Κοραής να υπολογίζει ότι δεν υπάρχει πόλη ή κωμόπολη χωρίς σχολείο. Κάποια από τα σχολεία αυτά διαθέτουν κτίρια επιβλητικά, βιβλιοθήκη και αίθουσα Φυσικής και Χημείας. Δίπλα στα μαθήματα των θετικών επιστημών, που έχουν τώρα πάρει κεντρική θέση στην εκπαίδευση, διδάσκονται οι αρχαίοι συγγραφείς και η αρχαία ιστορία, ενώ σε σημαντικό μάθημα αναδεικνύεται και η γεωγραφία. Στα πλαίσια αυτά αρχίζει να γίνεται αντιληπτή η ανάγκη για την χρήση της δημοτικής γλώσσας αντί της αρχαΐζουσας, θέση υπέρ της οποίας θα σταθούν σημαντικοί λόγιοι όπως ο Δανιήλ Φιλιππίδης και ο Αθανάσιος Χριστόπουλος. Το κόστος ανέγερσης και λειτουργίας των σχολείων αναλαμβάνουν Έλληνες έμποροι του εξωτερικού, συντεχνίες, κοινότητες, ενώ η Εκκλησία παίζει, κατά τόπους, υποστηρικτικό ρόλο. Σημαντικότερα υπήρξαν τα σχολεία των Ιωαννίνων, των Αμπελακίων, της Χίου, του Βουκουρεστίου, του Ιασίου, της Σμύρνης, των Κυδωνιών (Αϊβαλί), της Δημητσάνας, της Ζαγοράς, των Μηλεών του Πηλίου κλπ.

Μετά την κατάληψη του Σουλίου, ο Αλή Πασάς αποφασίζει την εξόντωση των Σουλιωτών που βρίσκονταν στο Ζάλογγο, και οι οποίοι είχαν αναγκαστεί με συνθήκη να εγκαταλείψουν τα χωριά τους. Η αιφνιδιαστική επίθεση των στρατευμάτων του Πασά οδήγησε σε μια σφοδρή μάχη με πολλές απώλειες και για τις δύο πλευρές. Με μια ηρωική απόφαση οι Σουλιώτισσες μαζί με τα παιδιά τους έπεσαν από τον γκρεμό προκειμένου να μην συλληφθούν από τον Πασά, προκαλώντας ιδιαίτερη συγκίνηση στον ελληνικό αλλά και τον ευρωπαϊκό κόσμο.

Το 1804 ξεσπά η Σερβική επανάσταση, η οποία ξεκίνησε ως εξέγερση εναντίον των αυθαιρεσιών των γενιτσάρων. Στο στάδιο αυτό οι Σέρβοι έχουν στο πλευρό τους την Οθωμανική Αυτοκρατορία, σύντομα όμως θα παρουσιαστεί διάσταση και οι Σέρβοι θα διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους. Οι Σέρβοι, υπό τον ρωμαλέο αρχηγό τους Καραγεώργη Πέτροβιτς, σημειώνουν νίκες κατά των Οθωμανών αλλά τελικά ηττώνται όταν θα τους εγκαταλείψει η Ρωσία. Το έργο του Καραγεώργη, υπό άλλη μορφή, συνεχίζει ο Μίλος Ομπρένοβιτς μετά το 1815. Με την καθοδήγηση του Ομπρένοβιτς, οι Σέρβοι αποκτούν, σταδιακά, διευρυμένη αυτονομία. Η Σερβία θα γίνει ανεξάρτητη το 1878. Στον αγώνα τους οι Σέρβοι είχαν συνδρομή και υποστήριξη και από Έλληνες ενόπλους που έσπευσαν στα πεδία των μαχών.

Ο Μεχμέτ Αλή Πασάς, ή αλλιώς Μωχάμεντ Άλη, διακρίθηκε ως αρχηγός στρατιωτικού σώματος Αλβανών που συμμετείχαν στην εκστρατεία των Οθωμανών κατά των Γάλλων στην Αίγυπτο, την εξουσία της οποίας απέκτησε πραξικοπηματικά. Επωφελήθηκε από την Ελληνική Επανάσταση για να στερεώσει τη θέση του και να προετοιμάσει τη χώρα του, την οποία φιλοδοξούσε να μετατρέψει σε μεγάλη δύναμη με ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Ο Σουλτάνος, πιστεύοντας πως η ανάμειξή του στην Ελληνική Επανάσταση θα τον αποδυναμώσει, του ζήτησε τον Ιανουάριο του 1824 να αναλάβει την ηγεσία του πολέμου, προσφορά την οποία ο Μεχμέτ Αλή δέχτηκε με την ελπίδα πως θα αποκτήσει την Κρήτη και θα μπορέσει να χτίσει μια γέφυρα με την Ευρώπη.

Το 1806 τυπώνεται στην Ιταλία και κυκλοφορεί μεταξύ των Ελλήνων, εντός και εκτός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Ελληνική Νομαρχία, το πιο σημαντικό από τα ανώνυμα ελληνικά επαναστατικά κείμενα που κυκλοφορούν αυτήν την εποχή. Ο άγνωστος συγγραφέας (πιθανόν ο Αθανάσιος Ψαλίδας ή ο Σπυρίδων Σπάχος) υπογράφει ως «Ανώνυμος ο Έλλην». Στο κείμενο, το οποίο είναι επηρεασμένο από μια παράδοση αμφισβήτησης και τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, εκφράζονται οι αρχές της ελευθερίας και της ισότητας. Γίνεται ακόμα αναφορά στους πλούσιους και μορφωμένους Έλληνες, οι οποίοι θα μπορούσαν καθοδηγήσουν τους συμπατριώτες τους προς στην αναγέννηση του έθνους.

Με κοινή απόφαση της οθωμανικής διοίκησης της Πελοποννήσου και των Ελλήνων προυχόντων και κληρικών, και με τη συμπαράσταση του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, ολοκληρώνεται το 1806 η εξόντωση των κλεφτών της Πελοποννήσου, των οποίων τη βοήθεια είχαν ζητήσει οι Οθωμανοί για να αντιμετωπίσουν τους Τουρκαλβανούς που επιδίδονταν σε συνεχείς λεηλασίες. Ωστόσο, μετά από αυτό οι λεηλασίες των ίδιων των κλεφτών, με στόχο κυρίως Χριστιανούς, είχαν ως αποτέλεσμα την παν-πελοποννησιακή απόφαση της εξόντωσής τους. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης διασώζεται, την τελευταία στιγμή, περνώντας στα Επτάνησα.

Με την έκρηξη του νέου ρωσοτουρκικού πολέμου (1806-1812), αρματολοί και κλέφτες δρουν κατά των Οθωμανών: οι Κατσαντώνης και Κίτσος Μπότσαρης στην Ακαρνανία, οι Λαζαίοι και ο Νικοτσάρας στον Όλυμπο, ο Θύμιος Μπλαχάβας στη Θεσσαλία. Ο Νικοτσάρας επιδίδεται και σε θαλασσινές καταδρομές στο Αιγαίο και στη Μακεδονία. Μετά την ρωσοτουρκική ανακωχή (1807) οι επιχειρήσεις τους είναι μικρότερης εμβέλειας.

Το 1806, στο πλαίσιο του νέου ρωσοτουρκικού πολέμου, ο Αλή Πασάς απειλούσε να καταλάβει τη Λευκάδα. Η κυβέρνηση της Επτανήσου Πολιτείας ανέθεσε την οργάνωση της άμυνας του νησιού στον Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος είχε λίγο νωρίτερα ολοκληρώσει τη θητεία του ως Γραμματέας της Πολιτείας. Το 1807 φτάνουν στη Λευκάδα ο Καποδίστριας, ο μητροπολίτης Άρτας Ιγνάτιος και στρατιωτικές ενισχύσεις. Ο Καποδίστριας προχώρησε σε κάλεσμα των οπλαρχηγών της Στερεάς Ελλάδας και της Ηπείρου στην περιοχή του Μαγεμένου. Ανάμεσα σε αυτούς που ανταποκρίθηκαν βρίσκονταν οι Κατσαντώνης, Κίτσος Μπότσαρης, Τζαβέλας, Καραΐσκος, Νικοτσάρας, Αναγνωσταράς, Βαρνακιώτης και πολλοί άλλοι, οι οποίοι σε μια κοινή προσπάθεια κατάφεραν να κατατροπώσουν τους Τουρκαλβανούς. Η σημασία της συγκέντρωσης αυτής είναι μεγάλη, καθώς ανέδειξε το πνεύμα που κυριαρχούσε ανάμεσα στους οπλαρχηγούς της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Το 1808 ο σουλτάνος Μουσταφά Δ´ ανατρέπεται, και στο σουλτανικό θρόνο ανεβαίνει ο Μαχμούτ Β´. Ο νέος σουλτάνος συνέδεσε το όνομά του με τον εξευρωπαϊσμό της Αυτοκρατορίας, και χρησιμοποίησε την Ελληνική Επανάσταση για να προωθήσει μεταρρυθμίσεις όπως η κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων. Ωστόσο έκανε μεγάλα λάθη που αφορούσαν κυρίως τις βίαιες πρακτικές του, ιδιαίτερα στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης (βλ. απαγχονισμός Πατριάρχη, σφαγή της Χίου). Με αυτές διαφωνούσαν ο Μέγας Βεζίρης και ο επικεφαλής των Ουλεμά, ο Σουλτάνος όμως τους απομάκρυνε. Τελικά οι σφαγές στις οποίες προχώρησε, ενίσχυσαν την αποφασιστικότητα των Ελλήνων, τα εθνικά χαρακτηριστικά της Επανάστασής τους και το αίτημα για Ανεξαρτησία.

Ιδρύεται στο Παρίσι μυστική εταιρεία με σκοπό να συντελέσει στην ωρίμανση των συνθηκών που θα επέτρεπαν την αλλαγή της κατάστασης των Ελλήνων, από τον Γάλλο Choiseul Gouffier και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ, μετέπειτα συνιδρυτή της Φιλικής Εταιρείας. Η ίδρυση του Ξενοδοχείου μπορεί να ενταχθεί στη γενικότερη τάση της εποχής, στην καρδιά της οποίας βρισκόταν ο τεκτονισμός, και κατά την οποία αναδύεται ένας νέος τύπος κοινωνικών κλειστών οργανώσεων που χαρακτηρίζονται από συνωμοτικό χαρακτήρα, τελετουργικές διαδικασίες μύησης, και πολιτικοποίηση των μελών.

Το 1853 ο Φίλιππος Μαργαρίτης (1810-1893) δημιούργησε στην οικία του, στην οδό Κλαυθμώνος, το πρώτο φωτογραφείο της Αθήνας. Με καταγωγή από την Ήπειρο, ο Μαργαρίτης γεννήθηκε στη Σμύρνη, όμως μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης η οικογένεια πέρασε αρχικά στα Ψαρά και εντέλει εγκαταστάθηκε στη Ρώμη. Εκεί σπούδασε ζωγραφική, ενώ ο μικρότερος αδελφός του Γεώργιος (1814-1885) σπούδασε ζωγραφική και λιθογραφία στο Παρίσι. Το 1837 ο Φίλιππος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και μαζί με τον αδελφό του δημιούργησαν ένα δραστήριο εργαστήριο στην οδό Ερμού, όπου ο Γεώργιος εγκατέστησε και το πρώτο λιθογραφείο της νεότερης Ελλάδας.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1840, ο Φίλιππος Μαργαρίτης ξεκίνησε τη συστηματική ενασχόλησή του με τη φωτογραφία, εκτελώντας αρχικώς πορτρέτα, ενώ το 1847 διδάχθηκε την τεχνική της νταγκεροτυπίας από τον Γάλλο P. Perraud. Έκτοτε, η φωτογραφία τον απασχόλησε σε πρωταρχική βάση. Απαθανάτισε αρχαιολογικά τοπία αλλά και εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής. Φωτογραφίες του εξέθεσε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (στη Διεθνή Έκθεση Παρισιού του 1855, όπου παρουσίασε μνημεία της Αθήνας, στη Διεθνή Έκθεση Λονδίνου του 1862 κ.ά.). Σήμερα, αναγνωρίζεται από την έρευνα ως ο πρώτος Έλληνας φωτογράφος.

Η πρώτη σχολή για τη διδασκαλία των εικαστικών τεχνών στην ιστορία του νεότερου ελληνισμού ιδρύθηκε το 1811 στην Κέρκυρα από τον Παύλο Προσαλέντη τον πρεσβύτερο (1784-1837). Ονομάστηκε «Διδασκαλεῖο τῶν Ὡραίων Τεχνῶν» και το 1815, με απόφαση του Άγγλου αρμοστή Thomas Maitland, αναβαθμίστηκε στη «Δημόσια τῶν Καλῶν Τεχνῶν Ἀκαδημία».

Ο Προσαλέντης ήταν ο πρώτος Νεοέλληνας γλύπτης που σπούδασε στο εξωτερικό (1803-1806) και συγκεκριμένα στην Ακαδημία του Αγίου Λουκά, στη Ρώμη, κοντά στον Ιταλό Antonio Canova. Η επίδραση του δασκάλου του αλλά και της αρχαιοελληνικής τέχνης εντοπίζεται σε όλα τα γλυπτά του, τόσο σε επίσημους ανδριάντες (Αρμοστής Φρέντερικ Άνταμ, 1832, χαλκός, αυλή των ανακτόρων Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου, Κέρκυρα) όσο και σε προτομές.

Μάλιστα, η προτομή του Πλάτωνα (1815, μάρμαρο, Εθνική Γλυπτοθήκη, Αθήνα) θεωρείται το πρώτο έργο της νεοελληνικής γλυπτικής, φέρει δε την εξής επιγραφή: «Ερμογλυ / φικής / αύθις τέχνης / Κορκυραίων / δείγμα πρώτον / τούτο Παύλος / εποίει αωιε΄».

Το 1811 εκδίδεται στη Βιέννη, από τον Θεσσαλό λόγιο, κληρικό και χαρτογράφο Άνθιμο Γαζή, το εμβληματικό περιοδικό του νέου ελληνισμού Λόγιος Ερμής με φιλολογική ύλη και ειδήσεις. Πρόκειται για το πρώτο αμιγώς ελληνικό φιλολογικό περιοδικό. Το περιοδικό συνέχισε να εκδίδεται με διακυμάνσεις στην κυκλοφορία του μέχρι το 1821 και είχε καθοριστική σημασία για την ελληνική παιδεία. Περιοδικά όπως ο Λόγιος Ερμής είχαν στόχο να συμβάλλουν στη διάδοση της επιστημονικής γνώσης, ιδιαίτερα στον ελληνικό χώρο, και να φωτίσουν τα ζητήματα της ελληνικής παιδείας.

Ιδρύεται στην Αθήνα, από Ευρωπαίους και Έλληνες λογίους και υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας, η Εταιρεία των Φίλων των Μουσών ή Φιλόμουσος Εταιρεία, με φανερό σκοπό την πνευματική ανάπτυξη των Ελλήνων και την προστασία των αρχαιοτήτων, και μη ομολογημένο την Επανάσταση. Το έργο της Φιλόμουσου Εταιρείας βοήθησε η ύπαρξη σημαντικών εστιών ελληνισμού σε διάφορα μέρη των Βαλκανίων και η συμβολή σημαντικών προσώπων, ελληνικής και μη καταγωγής. Για τους ίδιους μορφωτικούς σκοπούς και προκειμένου να εξισορροπηθεί η αγγλική επιρροή, ο Ιωάννης Καποδίστριας ίδρυσε υπό το ευνοϊκό κλίμα της εποχής και με την υποστήριξη του Τσάρου ομώνυμη εταιρεία στη Βιέννη, όπου όμως οι αυστριακές αρχές παρακολουθούσαν στενά τις δραστηριότητές της. Οι δύο εταιρείες δεν συγχωνεύτηκαν ποτέ, και η Εταιρεία των Αθηνών συνέχισε την λειτουργία της μέχρι το 1825.

Ιδρύεται στην Οδησσό, το μεγαλύτερο λιμάνι της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα, μυστική εταιρεία, η «Εταιρεία των Φιλικών», από τον Πάτμιο Εμμανουήλ Ξάνθο, τον Γιαννιώτη Αθανάσιο Τσακάλωφ και τον Αρτινό Νικόλαο Σκουφά. Στόχος της ήταν η απελευθέρωση των Ελλήνων από την οθωμανική κυριαρχία. Όπως και οι τεκτονικές εταιρείες της εποχής, είχε χαρακτήρα συνωμοτικό, διαδικασίες μύησης των μελών, πολύπλοκη εσωτερική ιεραρχία και αυστηρά μέτρα για την αυτοπροστασία της. Το 1818 η έδρα της Εταιρείας μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη. Ο Εμμανουήλ Ξάνθος θα προσφέρει την ηγεσία της στον Υπουργό του τσάρου της Ρωσίας Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος όμως θα την αρνηθεί. Τελικά, την ηγεσία της Εταιρείας αναλαμβάνει, το 1820, ο υπασπιστής του Τσάρου, Αλέξανδρος Υψηλάντης, γόνος μιας από τις σημαντικότερες φαναριώτικες οικογένειες. Είναι αυτός που θα κηρύξει την έναρξη της Επανάστασης τον Φεβρουάριο του 1821 με το πέρασμα του ποταμού Προύθου.

Μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συνέρχονται στη Βιέννη σε μια από τις πλέον σημαντικές συνδιασκέψεις της ιστορίας (1814-1815), προκειμένου να εφαρμόσουν ένα σύστημα διεθνούς ισορροπίας και να διευθετήσουν τα εδαφικά ζητήματα που είχαν προκύψει. Ακόμα, με το Συνέδριο, επανήλθαν οι ηγεμόνες και τα πολιτεύματα που είχαν ανατραπεί εξαιτίας των ιδεών της γαλλικής επανάστασης και των ταραχών που ακολούθησαν. Παράλληλα, δημιουργήθηκε η Ιερά Συμμαχία (14/26 Σεπτεμβρίου 1815), η οποία αποτελούταν από τους μονάρχες της Ρωσίας, της Αυστρίας και της Πρωσίας, και δεσμεύτηκε να υπερασπιστεί τη νομιμότητα και να καταπνίξει κάθε επανάσταση που θα έθιγε τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων.

Το 1807 η Πολιτεία των Ηνωμένων Επτανήσων παραχωρήθηκε στον Ναπολέοντα. Στο συνέδριο της Βιέννης, αποφασίστηκε να αποτελέσουν τα Ιόνια Νησιά ανεξάρτητο κράτος υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Έτσι δημιουργήθηκε το Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων, μια ομοσπονδία των νησιών, αλλά στην πραγματικότητα ένα αγγλικό προτεκτοράτο. Τη διοίκηση των νησιών θα αναλάβει ο Thomas Maitland.

Ο Μιχαήλ Σούτσος, γόνος της ομώνυμης σπουδαίας φαναριώτικης οικογένειας, ανέρχεται το 1819 στο αξίωμα του πρίγκιπα της Μολδαβίας. Μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο Σούτσος θα παίξει καίριο ρόλο στην επανάσταση που πρόκειται να ξεκινήσει στη Μολδοβλαχία. Θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει την έδρα του το 1821, όταν θα κηρυχθεί έκπτωτος εξαιτίας της συμμετοχής του στην Επανάσταση. Την ίδια χρονιά θα αφοριστεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο μαζί με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Κατά την διάρκεια της Επανάστασης θα συμβάλλει χρηματικά στον ελληνικό αγώνα.

Βουκουρέστι. Ανασταηματάριον και Στιχηράριο του Πέτρου Πελοποννήσιου, μεταγραμμένα στη Νέα Μέθοδο από τους Χρύσανθο της Μαδύτου, Γρηγόριο Λευίτη και Χουρμούζιο Γιαμαλή. Η Νέα Μέθοδος, μεταρρύθμισε και απλοποίησε την ελληνική σημειογραφία, επιτρέποντας ταυτόχρονα, τόσο τη μεθοδική της διδασκαλία, όσο και για πρώτη φορά στην ιστορία, την τυπογραφία της. Η Νέα Μέθοδος υιοθετήθηκε επίσημα από το Πατριαρχείο το 1814 και βασίστηκε αφενός σε ότι αφορά τον ρυθμό στην παράδοση των εξηγήσεων [διαδικασία παραδοσιακής προφορικής και γραπτής ερμηνείας της παλαιάς βυζαντινής μουσικής σημειογραφίας, αποσκοπώντας στην παραγωγή και καταγραφή του μέλους] και αφετέρου σε ότι αφορά στο ρυθμό στη δυτική σημειογραφία. Η νέα αυτή απλοποιημένη σημειογραφία περιόρισε τη χρήση των νευμάτων [συμβόλων κίνησης της μελωδικής γραμμής], καθώς και τον μεγάλο αριθμό σύνθεσής τους και εισήγαγε τη χρήση διαστολών για το συμβολισμό της διάρκειας των φθόγγων. Τα πρώτα τυπογραφικά στοιχεία των ελληνικών νευμάτων κατασκευάστηκαν στο Βουκουρέστι από τον απόφοιτο της Τέταρτης Πατριαρχικής Μουσικής Σχολής, Πέτρο Εφέσιο, σε συνεργασία με το χρυσοχόο Σεραφείμ.

*Η εξήγηση είναι η διαδικασία παραδοσιακής προφορικής και γραπτής ερμηνείας της παλαιάς βυζαντινής μουσικής παρασημαντικής, με σκοπό την παραγωγή και καταγραφή του μέλους (ηχητικού αποτελέσματος).

Μετά την αποκάλυψη ότι Αλβανοί του Αλή Πασά επιχείρησαν να δολοφονήσουν τον Ισμαήλ Πασόμπεη, τον αρχηγό των σουλτανικών στρατευμάτων, ο Σουλτάνος διέταξε την απομάκρυνση του Πασά από τα Ιωάννινα. Ο τελευταίος, προκειμένου να κερδίσει την εύνοια του Σουλτάνου, του αποκάλυψε την ύπαρξη της Φιλικής Εταιρείας και τα σχέδια των Ελλήνων για Επανάσταση, αλλά δεν κατάφερε να ανατρέψει τη σουλτανική διαταγή. Αρνήθηκε όμως να υπακούσει και να εγκαταλείψει το πασαλίκι του, με αποτέλεσμα η Πύλη να αρχίσει να συγκεντρώνει εναντίον του στρατεύματα. Η ανταρσία του Αλή Πασά έδωσε το δικαίωμα στους Σουλιώτες να επιστρέψουν στα χωριά τους, από τα οποία είχαν εξοριστεί, καθώς ο Σουλτάνος έδωσε την δυνατότητα αυτή σε όσους είχαν εκδιωχθεί ή αδικηθεί από τον Πασά, προκειμένου να υπονομεύσει την επιρροή του στην Ήπειρο. Οι Σουλιώτες ενθαρρύνθηκαν μάλιστα από τον Πασόμπεη να απελευθερώσουν τους τόπους τους από τον Αλή. Ωστόσο, οι Τουρκαλβανοί της σουλτανικής φρουράς, οι οποίοι είχαν μοιραστεί τα χωριά των Σουλιωτών, πρότειναν την εξόντωσή τους, οδηγώντας τους να συμμαχήσουν με τον Αλή Πασά και τους πιστούς σε αυτόν Τουρκαλβανούς (Ιανουάριος 1821). Τελικά τον Ιανουάριο του 1822, ο Αλή ηττάται και σκοτώνεται στο νησί της λίμνης των Ιωαννίνων.

Μετά από μια αξιοζήλευτη καριέρα με δεκάδες βραβεύσεις στο εξωτερικό ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου ανταποκρίνεται στο αίτημα της κυβέρνησης και αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Σχολείου των Τεχνών στο Πολυτεχνείο, στα μέσα της δεκαετίας του 1840. Ως αρχιτέκτονας υπέγραψε το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Αρσάκειο Μέγαρο, το Οφθαλμιατρείο Αθηνών και αρκετές εκκλησίες, μεταξύ των οποίων ο ναός του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου και ο παλαιός ναός του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα.

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ως ηγέτης της Φιλικής Εταιρείας, ξεκίνησε από τη Ρωσία, πέρασε τον ποταμό Προύθο (σύνορο τότε της Ρωσίας με την ηγεμονία της Μολδαβίας) και βρέθηκε στη Μολδαβία, όπου τον υποδέχτηκε ο Μιχαήλ Σούτσος, ηγεμόνας της Μολδαβίας και μυημένος στη Φιλική Εταιρεία. Οι δυο άνδρες, μαζί με 2.000 περίπου μαχητές, έφθασαν στο Ιάσιο (πρωτεύουσα της Μολδαβίας) στις 22 Φεβρουαρίου 1821. Εκεί, δύο μέρες μετά, ο Υψηλάντης κυκλοφορεί την επαναστατική προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», με την οποία ζητεί από τους Έλληνες να επαναστατήσουν. Σηματοδοτείται λοιπόν η επίσημη έναρξη της επανάστασης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.

Ο Αθανάσιος Διάκος (πραγματικό όνομα: Αθανάσιος Γραμματικός) πρωταγωνίστησε στην έκρηξη και εξέλιξη της επανάστασης στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα, σημειώνοντας στην περιοχή πολλές επιτυχίες έναντι των Οθωμανών. Συγκεκριμένα, είχε καταφέρει να καταλάβει τη Λιβαδιά, τη Θήβα και την Αταλάντη. Στη μάχη της Αλαμάνας (23 Απριλίου 1821), ο Διάκος και οι λιγοστοί άνδρες του προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τον Κιοσέ Μεχμέτ και τον Ομέρ Βρυώνη, οι οποίοι είχαν εντολή να καταστείλουν την επανάσταση στη Ρούμελη, και έπειτα να μεταβούν στην Πελοπόννησο. Μετά από μία ηρωική μάχη, ο Διάκος τραυματίζεται και συλλαμβάνεται. Την επομένη, μεταφέρεται στη Λαμία, όπου αρνείται να συνεργαστεί με τους Οθωμανούς. Οι τελευταίοι, προχώρησαν λοιπόν στην παραδειγματική τιμωρία του, δηλαδή σε θάνατο διά ανασκολοπισμού.

Μετά την άλωση της Τριπολιτσάς η επανάσταση επικρατεί. Ο Δημήτριος Υψηλάντης συγκαλεί Εθνοσυνέλευση, που συνέρχεται στην Πιάδα, κοντά στην αρχαία Επίδαυρο, στις 20 Δεκεμβρίου 1821, μέσα σε έξαλλο ενθουσιασμό. Από τότε αρχίζει η οργάνωση σε νομικό πρόσωπο, δηλαδή η de facto κατάσταση γίνεται κράτος. Η Εθνοσυνέλευση ψηφίζει Σύνταγμα την 1^η Ιανουαρίου 1822, το οποίο υιοθετεί το αντιπροσωπευτικό σύστημα και τον χωρισμό των εξουσιών, και τιτλοφορείται «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος». Το Σύνταγμα αυτό εφαρμόστηκε μόνο εν μέρει, μέσα στη δίνη της επανάστασης, έδωσε όμως το πολιτικό και ιδεολογικό στίγμα της Παλιγγενεσίας.

Οι κυρίαρχες τάξεις της Χίου, που διέπρεπαν στο εμπόριο, ήταν ιδιαίτερα προνομιούχες, και γι' αυτό δίσταζαν να συμμετάσχουν στον ξεσηκωμό. Στις 10 Μαρτίου όμως, αποβιβάστηκαν στη Χίο επαναστατικές δυνάμεις υπό τους Αντώνιο Μπουρνιά και Λυκούργο Λογοθέτη, οι οποίοι κατάφεραν να ξεσηκώσουν τους ντόπιους (κυρίως τους κατοίκους της υπαίθρου). Ο Σουλτάνος εξοργίστηκε με την «αχαριστία» των Χιωτών, στους οποίους είχε παραχωρήσει πολλά προνόμια. Στις 30 Μαρτίου 1822, ο τουρκικός στόλος με επικεφαλής τον Καρά Αλή έφθασε στη Χίο. Μετά από έντονο βομβαρδισμό, αποβιβάστηκαν στο νησί 7.000 άνδρες. Η κακοσχεδιασμένη ελληνική εξέγερση κατεστάλη με ευκολία, καθώς ο Λογοθέτης και οι Σάμιοι εγκατέλειψαν το νησί. Ακολούθησε πυρπόληση όλου του νησιού και τρομερές σφαγές. Δεκάδες χιλιάδες Χριστιανοί σφαγιάστηκαν και αιχμαλωτίστηκαν. Το γεγονός συγκλόνισε την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Προκειμένου να παρθεί εκδίκηση για τη σφαγή της Χίου, συγκροτήθηκε μία αρμάδα από 64 πλοία (υδραίικα, σπετσιώτικα και ψαριανά), τα οποία συγκεντρώθηκαν στα Ψαρρά, κατά τα τέλη του Απριλίου, και περίμεναν την ευκαιρία να δράσουν. Μετά από κάποιες αποτυχημένες προσπάθειες επίθεσης, τελικά, τη νύχτα της 6^ης προς 7^ης Ιουνίου, ο σκοπός ευοδώθηκε: ενώ οι Τούρκοι αξιωματικοί είχαν συγκεντρωθεί στη ναυαρχίδα του τουρκικού στόλου για να γιορτάσουν τη λήξη του ραμαζανιού, ο Ψαριανός Κωνσταντίνος Κανάρης κατάφερε να προσδέσει το πυρπολικό του στη ναυαρχίδα, η οποία τυλίχτηκε στις φλόγες. Το θάνατο βρήκαν περίπου 2.000 άνδρες που βρίσκονταν στο πλοίο, μεταξύ των οποίων και ο Καρά Αλής, επικεφαλής της καταστροφής της Χίου.

Στις 4 Ιουλίου 1822 στο χωριό Πέτα, πέντε χιλιόμετρα ανατολικά της Άρτας, οι 2.000 περίπου Έλληνες και Φιλέλληνες αγωνιστές, ηττήθηκαν κατά κράτος από ένα σώμα περίπου 8.000 Τούρκων και Αλβανών. Επρόκειτο για μία από τις πιο βαριές ελληνικές ήττες στη διάρκεια του αγώνα.

Στις αρχές του Ιουλίου του 1822 ο αγώνας κινδύνεψε σοβαρά, λόγω της καθόδου στην Πελοπόννησο ισχυρής τουρκικής δύναμης, υπό τον Μαχμούτ Πασά, γνωστότερο ως Δράμαλη, που στόχευε να καταλάβει την Τριπολιτσά και να καταπνίξει την επανάσταση. Οι Έλληνες είχαν πανικοβληθεί. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης όμως, μέσα σε ελάχιστο χρόνο έλαβε δραστικά μέτρα, και κατόρθωσε να περιορίσει τα εχθρικά στρατεύματα στην Αργολίδα, ματαιώνοντας την πορεία τους προς την Τριπολιτσά. Ο Δράμαλης βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση λόγω έλλειψης τροφών, και θέλησε να υποχωρήσει προς την Κόρινθο. Ο Κολοκοτρώνης λοιπόν έσπευσε να καταλάβει τις στενές διαβάσεις που οδηγούσαν από το Άργος στην Κόρινθο. Έτσι, στις 26 Ιουλίου 1822, οι Τούρκοι υπέστησαν ολέθρια ήττα, χάνοντας πάνω από 3.000 άνδρες. Επρόκειτο για μία από τις σημαντικότερες μάχες της επανάστασης, όπου έλαμψε η στρατηγική ιδιοφυΐα του Θ. Κολοκοτρώνη. Διέπρεψαν επίσης ο Α. Υψηλάντης, ο Παπαφλέσσας αλλά και ο Νικήτας Σταματελόπουλος.

Στις αρχές της ελληνικής επανάστασης η βρετανική πολιτική ήταν ιδιαίτερα εχθρική απέναντί της. Τον Αύγουστο του 1822 όμως, ο Γεώργιος Κάνιγκ διορίζεται Υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας. Το γεγονός αυτό σηματοδοτεί τη μεταστροφή της αγγλικής πολιτικής απέναντι στο ελληνικό ζήτημα.

Από τον Οκτώβριο του 1822, και μετά την καταστροφική ήττα στο Πέτα (Ιούλιος 1822),   το Μεσολόγγι είχε αποκλειστεί τόσο από ξηράς (υπό τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιουταχή επικεφαλής 11.000 ανδρών) όσο και από θαλάσσης (υπό τον Γιουσούφ Πασά). Οι πολιορκούμενοι βρίσκονταν σε πολύ δύσκολη θέση λόγω βασικών ελλείψεων. Οι Οθωμανοί όμως έχασαν πολύτιμο χρόνο, καθώς έλαβαν χώρα μακρές συζητήσεις για διενέργεια συμβιβασμού, στις οποίες τους παρέσυραν ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και ο Μάρκος Μπότσαρης, που υπερασπίζονταν την πόλη. Στο διάστημα αυτό, ο Ανδρέας Μιαούλης έσπασε το ναυτικό αποκλεισμό, και εφοδίασε το Μεσολόγγι με τρόφιμα, πολεμοφόδια, αλλά και 1.000 άνδρες. Η έφοδος των πολιορκητών που έγινε τη νύχτα της 24^ης προς 25^ης Δεκεμβρίου, είχε διαρρεύσει στην ελληνική πλευρά, οπότε οι αγωνιστές ήταν σε πλήρη ετοιμότητα. Οι Οθωμανοί ηττήθηκαν ολοσχερώς, και τελικά, στις 31 Δεκεμβρίου έλυσαν την πολιορκία.

Το Μάρτιο του 1823 η Βρετανική κυβέρνηση αναγνωρίζει τους Έλληνες ως εμπολέμους. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε μία de facto αναγνώριση της ελληνικής επανάστασης.

Ο «εθνικός ποιητής» (1798-1857) έγραψε τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν τον Μάιο του 1823 στη Ζάκυνθο, ακούγοντας τους κανονιοβολισμούς στο πολιορκημένο από τους Τούρκους Μεσολόγγι. Γενάρχης της νεότερης ελληνικής ποίησης, χάραξε αποφασιστικά τη γραμμή του νεοελληνικού λυρισμού. Αξιοποιώντας τη λογοτεχνική παράδοση, τον Ερωτόκριτο και το δημοτικό τραγούδι, δημιούργησε σχεδόν εκ του μηδενός τη νέα ελληνική ποιητική γλώσσα.

Τα σωζόμενα χειρόγραφα του ποιητή, η αποσπασματική μορφή πολλών έργων του και τα τρία σχεδιάσματα των Ελεύθερων Πολιορκημένων είναι δείγματα της ρομαντικής αγωνίας του για την τέλεια έκφραση. Ο Σολωμός, επηρεασμένος από τη γερμανική ιδεαλιστική φιλοσοφία της εποχής του, θεωρείται παράλληλα σημαντική μορφή του ευρωπαϊκού ρομαντισμού.

Το Βουλευτικό συνέρχεται στο Άστρος στις 29 Μαρτίου 1823, και αναθεωρεί το Σύνταγμα της Επιδαύρου νομοτεχνικά αλλά και ουσιαστικά. Το Σύνταγμα έχει πλέον αυξημένη τυπική ισχύ και προστατεύει καλύτερα τα ατομικά δικαιώματα. Επειδή συνιστά αναθεώρηση του Συντάγματος της Επιδαύρου, ονομάζεται «Νόμος της Επιδαύρου».

Ο πρώτος εμφύλιος πόλεμος της επανάστασης έλαβε χώρα στην Πελοπόννησο κατά την περίοδο από το φθινόπωρο του 1823 μέχρι τον Ιούλιο του 1824. Από τη μία πλευρά ήταν οι «Κυβερνητικοί», δηλαδή οι Υδραίοι και οι προεστοί της βορειοδυτικής  Πελοποννήσου (Ζαΐμης, Λόντος) και από την άλλη οι «Αντικυβερνητικοί», δηλαδή οι σημαντικότεροι προεστοί και στρατιωτικοί της Πελοποννήσου, υπό τον Κολοκοτρώνη.  Η κάθε αντίπαλη ομάδα δημιούργησε τη δική της κυβέρνηση, με έδρες το Κρανίδι και την Τριπολιτσά αντίστοιχα. Κατά το Φεβρουάριο και το Μάρτιο του 1824 έγιναν σκληρές μάχες, με επικράτηση των «Κυβερνητικών». Μετά από διαπραγματεύσεις, συμφωνήθηκε ο τερματισμός των εχθροπραξιών στις 22 Μαΐου 1824. Ο Θ. Κολοκοτρώνης αναγνώρισε την κυβέρνηση Γ. Κουντουριώτη, η οποία τον Ιούλιο χορήγησε αμνηστία στους αντιπάλους της.

Στις 9 Φεβρουαρίου 1824, ελληνική αντιπροσωπεία απαρτιζόμενη από τους Ιωάννη Ορλάνδο και Ανδρέα Λουριώτη, σύναψε με τον οίκο Λόφναν, στο Λονδίνο, δάνειο 800.000 λιρών. Οι όροι του δανείου ήταν ιδιαίτερα δυσμενείς για την Ελλάδα. Συγκεκριμένα, το παραχωρούμενο ποσό είχε οριστεί στο 59% του ονομαστικού (472.000 λίρες), ο τόκος ήταν 5% επί της ονομαστικής αξίας, η προμήθεια 3%, τα ασφάλιστρα 1,5% και η περίοδος αποπληρωμής 36 χρόνια. Μάλιστα, ως εγγύηση τέθηκαν όλα τα δημόσια κτήματα και έσοδα. Το ποσό που περιήλθε τελικά στην επαναστατική διοίκηση ήταν μόλις 298.000 λίρες. Παρότι τοκογλυφικό, το δάνειο θεωρήθηκε μεγάλη πολιτική επιτυχία της Ελλάδας. Ωστόσο, η αξιοποίησή του ήταν απογοητευτική, καθώς δαπανήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του στην εμφύλια διαμάχη, και όχι στον αγώνα κατά των Οθωμανών.

Στη δεύτερη φάση της εμφύλιας διαμάχης (Ιούλιος 1824 – Ιανουάριος 1825), οι δύο αντίπαλες ομάδες ήταν διαφορετικές από αυτές της πρώτης φάσης. Στο ένα στρατόπεδο βρέθηκαν οι σημαντικοί προεστοί και στρατιωτικοί της Πελοποννήσου (Κολοκοτρώνης, Δεληγιάννης, Ζαΐμης, Λόντος), και στο άλλο οι νησιώτες (κυρίως Υδραίοι), που προσεταιρίστηκαν τους εμπειροπόλεμους Ρουμελιώτες για να επικρατήσουν. Η δεύτερη ομάδα (Κουντουριώτης) χρησιμοποίησε τα χρήματα του δανείου για να πληρώσει τους οπλαρχηγούς της Ρούμελης (Καραϊσκάκης, Γκούρας, Μακρυγιάννης, Σουλιώτες), οι οποίοι συνέτριψαν τους Πελοποννήσιους, διαπράττοντας απερίγραπτες καταστροφές και λεηλασίες. Ο Πάνος Κολοκοτρώνης δολοφονείται, και ο πατέρας του Θεόδωρος αποσύρεται συντετριμμένος στη Βυτίνα. Τελικά, οι νικητές «Κυβερνητικοί» θα φερθούν ξανά με αρκετή επιείκεια. Θα τους υποχρεώσει σε αυτό και η απόβαση του Ιμπραήμ που θα οδηγήσει σε δεύτερη αμνηστία και ανάθεση της αρχιστρατηγίας και πάλι στον Θ. Κολοκοτρώνη.

Το Μάρτιο του 1824, ο Σουλτάνος ζητά τη βοήθεια του Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου για να καταστείλει την επανάσταση.

Ο Άγγλος ποιητής Τζορτζ Γκόρντον Μπάυρον υπήρξε ένας από τους πιο ένθερμους φιλέλληνες. Από την αρχή της ελληνικής επανάστασης θέλησε να συμβάλει στην ευόδωσή της. Έτσι, το 1823 έγινε μέλος του «Φιλελληνικού Κομιτάτου», και το ίδιο έτος κατέφθασε στο Αργοστόλι. Από τότε, βοηθούσε σημαντικά τον αγώνα, χορηγώντας στους επαναστάτες όχι μόνο εφόδια σταλμένα από το Λονδίνο, αλλά και χρήματα από την προσωπική του περιουσία. Στις αρχές του 1824 πέρασε στο Μεσολόγγι, όπου, με δικές του δαπάνες, συνέβαλε στην οργάνωση του στρατού και στην οχύρωση της πόλης. Τον Απρίλιο του 1824 όμως ο λόρδος Μπάυρον αρρώστησε βαριά, και στις 19 του ιδίου απεβίωσε, σε ηλικία 36 χρονών. Μετά την κηδεία στο Μεσολόγγι, η σορός του μεταφέρθηκε στο Λονδίνο.

Ο αιγυπτιακός στόλος, υπό τον Ιμπραήμ Πασά, αμέσως μετά την καταστολή της επανάστασης στην Κρήτη, στράφηκε προς την Κάσο, η οποία, πέραν της στρατηγικής της θέσης και της εμπορικής και ναυτικής ισχύος της, είχε συνδράμει ποικιλοτρόπως τον αγώνα των Κρητικών. Στις 27 Μαΐου, οι Αιγύπτιοι, υπό τον Χουσεΐν Μπέη, εμφανίστηκαν στην Κάσο. Τη νύχτα της 28^ης προς 29^ης Μαΐου, αποβιβάστηκαν παραπλανητικά σε μία από τις ακτές του νησιού, ενώ συγχρόνως άλλες 30 βάρκες αποβιβάστηκαν σε απόκρημνη τοποθεσία, χωρίς να γίνουν αντιληπτές. Η επίμονη αντίσταση των Κασίων ήταν μάταιη, καθώς οι εχθρικές δυνάμεις ενισχύονταν συνεχώς. Τελικά, περίπου 2.000 Κάσιοι σκοτώθηκαν, ενώ άλλα τόσα γυναικόπαιδα αιχμαλωτίστηκαν.

Τα Ψαρά αποτελούσαν την τρίτη ισχυρότερη ναυτική δύναμη της Ελλάδας, μετά την Ύδρα και τις Σπέτσες αλλά και τη γενέτειρα σπουδαίων πυρπολητών, που προκαλούσαν σοβαρές ζημιές στον τουρκικό στόλο. Ο οθωμανικός στόλος, υπό τον Χοσρέφ Πασά, αποβιβάστηκε στα Ψαρά στις 20 Ιουνίου 1824. Η άμυνα των ψαριανών δεν ήταν καλά οργανωμένη, και έτσι το νησί κατελήφθη σχετικά εύκολα. Ακολούθησαν φοβερές καταστροφές και σφαγές. Από τους 30.000 κατοίκους, οι 18.000 σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν.

Στις 26 Ιανουαρίου 1825, η Ελλάδα (με διαπραγματευτές τους Ιωάννη Ορλάνδο και Ανδρέα Λουριώτη) συνάπτει δέυτερο δάνειο. Η ονομαστική αξία του δανείου ήταν 2.000.000 λίρες, αλλά το παραχωρούμενο ποσό είχε οριστεί στο 55% του ονομαστικού (816.000 λίρες), και από αυτό κρατήθηκαν 284.000 λίρες για προκαταβολή τόκων δύο ετών, χρεολύσια, προμήθεια και άλλες δαπάνες. Τη διαχείριση του δεύτερου δανείου ανέλαβαν οι Άγγλοι τραπεζίτες και τα μέλη του Φιλελληνικού Κομιτάτου. Ένα τεράστιο ποσοστό του διατέθηκε για την αναχρηματοδότηση του πρώτου δανείου, για την αγορά όπλων και πυροβόλων, από τα οποία λίγα έφθασαν στην Ελλάδα, για την παραγγελία 6 ατμοκίνητων πλοίων, από τα οποία μόνο τρία ήρθαν στην Ελλάδα και για τη ναυπήγηση δύο φρεγατών σε ναυπηγεία της Νέας Υόρκης, από τις οποίες μόνο η μία έφτασε στην Ελλάδα. Έτσι, το ποσό που περιήλθε τελικά στην Ελλάδα μετά βίας ξεπερνούσε τις 232.000 λίρες, δηλαδή αντιστοιχούσε στο 1/9 περίπου του αρχικού δανείου. Το ποσό αυτό πάντως, αφενός ενίσχυσε σε ένα βαθμό το ελληνικό στράτευμα, ιδιαίτερα το ναυτικό, και αφετέρου συνέβαλε στην ταύτιση των ελληνικών συμφερόντων με αυτά των αγγλικών τραπεζών, καθώς τυχόν κατάρρευση του ελληνικού μετώπου θα οδηγούσε στην απώλεια των χρημάτων τους.

Ο Ιμπραήμ επέσπευσε την απόβαση στην Πελοπόννησο, πληροφορούμενος τον εμφύλιο πόλεμο που μαινόταν εκεί. Έτσι, το Φεβρουάριο του 1825 αποβιβάστηκε στη Μεθώνη. Μέχρι τα τέλη του Απριλίου είχε καταλάβει τα κάστρα της Κορώνης και της Πύλου. Τον Ιούνιο το ίδιου έτους κατέλαβε και κατέστρεψε την Τριπολιτσά. Συνέχισε προς το Άργος και το Ναύπλιο, αλλά τον αναχαίτισαν ο Μακρυγιάννης και ο Υψηλάντης, με μία σπουδαία νίκη στους Μύλους της Αργολίδας. Το Νοέμβριο του 1825, ο Ιμπραήμ μεταφέρθηκε στο Μεσολόγγι, για να συνδράμει την πολιορκία της πόλης από τον Κιουταχή.

Τρία χρόνια μετά την αποτυχημένη προσπάθεια των Κιουταχή και Ομέρ Βρυώνη να καταλάβουν το Μεσολόγγι (1822), οι Οθωμανοί επανέρχονται στο εγχείρημα αυτό. Ο Σουλτάνος αναθέτει στον Κιουταχή να καταλάβει την Πόλη, συνδυαστικά αυτή τη φορά με την εκστρατεία του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Ο Κιουταχής έφτασε στο Μεσολόγγι στις 15 Απριλίου 1825, συνοδευόμενος από ένα πανίσχυρο σώμα 20.000 ανδρών, και ξεκίνησε αμέσως την πολιορκία.

Στις αρχές του 1825, η επανάσταση διέτρεχε σοβαρό κίνδυνο, λόγω των πολλαπλών επιτυχιών του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, αλλά και της φυλάκισης κορυφαίων παραγόντων της Πελοποννήσου, όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Ο Παπαφλέσσας,  που ανησυχούσε ιδιαίτερα για την πορεία του Αγώνα, στα μέσα Μαΐου κατέλαβε την ανατολική πλευρά του όρους Μάλα, στο Μανιάκι της Μεσσηνίας. Ο Ιμπραήμ κίνησε πολύ γρήγορα εναντίον του με 6.000 πεζούς και ιππείς. Ο Παπαφλέσσας μπόρεσε να παρατάξει μόλις 1.300 άνδρες. Στην όψη των αιγυπτιακών στρατευμάτων στις 19 Μαΐου, αρκετοί Έλληνες φοβήθηκαν και αρνήθηκαν να πολεμήσουν. Τελικά, η ελληνική πλευρά απαριθμούσε μετά βίας 600 άνδρες. Η μάχη ξεκίνησε το πρωί της 20ης Μαΐου 1825 και διήρκεσε περίπου οκτώ ώρες. Παρά τη γενναία προσπάθεια των λιγοστών Ελλήνων να αμυνθούν, η αντίστασή τους κάμφθηκε με σχετική ευκολία, λόγω της τεράστιας αριθμητικής υπεροχής των αντιπάλων. Σχεδόν όλοι οι Έλληνες σκοτώθηκαν· ανάμεσά τους και ο ίδιος ο Παπαφλέσσας. Όταν κατέφθασαν ενισχύσεις ήταν πλέον αργά. Ο Ιμπραήμ στη συνέχεια ολοκλήρωσε την κατάληψη της Μεσσηνίας, με την πυρπόληση της Καλαμάτας, και έπειτα στράφηκε κατά της Τριπολιτσάς, την οποία κατέλαβε στις 11 Ιουνίου 1825.

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, από την αρχή της επανάστασης, πρόσφερε πολλά σε αυτήν. Είχαν δημιουργηθεί όμως αρκετές προσωπικές έχθρες εναντίον του, καθώς επρόκειτο για ένα ιδιαίτερα ισχυρό αλλά και προσφιλή στο λαό ηγέτη. Βασιζόμενοι σε διάφορες αφορμές, οι εχθροί του τον κατηγόρησαν για προδοσία της πατρίδας. Τελικά, ο Ανδρούτσος παραδόθηκε στον Γιάννη Γκούρα (που άλλοτε υπήρξε πρωτοπαλίκαρό του), ο οποίος του υποσχέθηκε πως θα τον έστελνε στην Πελοπόννησο για να δικαστεί νομίμως. Δεν κράτησε όμως το λόγο του και τον φυλάκισε στην Ακρόπολη, όπου και διέταξε τη θανάτωσή του (5 Ιουνίου 1825). Αρχικά μάλιστα, ο θάνατός του παρουσιάστηκε σαν ατύχημα, πάνω στην υποτιθέμενη προσπάθεια του κρατουμένου να αποδράσει. Η αλήθεια όμως σύντομα αποκαλύφθηκε. Ο Ανδρούτσος υπήρξε το τελευταίο θύμα της εμφύλιας διαμάχης.

Τον Ιούλιο του 1825, ο Κωνσταντίνος Κανάρης αποφάσισε να κάψει τον αιγυπτιακό στόλο, ως απάντηση στις πολλαπλές επιτυχίες του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Έτσι, ένας υδραίικος στολίσκος με τρία πυρπολικά και δύο μεγάλα πλοία, έφθασε στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας, στις 29 Ιουλίου. Οι τρεις πυρπολητές δε συνεννοήθηκαν σωστά, και ο Κανάρης επιχείρησε με εντυπωσιακή τόλμη να δράσει μόνος του. Ωστόσο η νηνεμία δυσκόλεψε τις ενέργειές του, και ο πολύτιμος χρόνος που είχε χαθεί οδήγησε στο να τον αντιληφθούν οι Αιγύπτιοι. Το πυρπολικό του δε βρήκε στόχο, και, πάνω στην ιδιαίτερα επικίνδυνη επιχείρηση διαφυγής, σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν μέλη του πληρώματός του. Το συμβάν προκάλεσε το θαυμασμό των ευρωπαίων για τον Κωνσταντίνο Κανάρη.

Στις 28 Δεκεμβρίου 1825, ο άγγλος πρεσβευτής στην Κωνσταντινούπολη Στράτφορντ Κάνιγκ αποβιβάστηκε στην Ύδρα, αφού προηγουμένως πέρασε από τη Γενεύη και επισκέφθηκε τον Ιωάννη Καποδίστρια. Στην Ύδρα, συναντήθηκε με τους Ανδρέα Μιαούλη, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και Κωνσταντίνο Ζωγράφο, και συζήτησε μαζί τους για την ανεπίσημη μεσολάβηση της Αγγλίας για την επίλυση του ελληνικού ζητήματος. Ο Κάνιγκ τόνισε πως, δεδομένων των επιτυχιών των Οθωμανών σε συνεργασία με τον Μεχμέτ Αλή, μια μορφή αυτονομίας της Ελλάδας, όπως αυτή των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών ή της Ραγκούζας, θα ήταν μία καλή βάση διαπραγμάτευσης με την Πύλη. Η ελληνική πλευρά όμως δήλωσε αποφασιστικά πως επιμένει στην ανεξαρτησία της Ελλάδας με κάθε κόστος, και πρόβαλε ως βόρειο σύνορο της χώρας τον Αξιό ποταμό στη Μακεδονία.

Μετά την άνοδο του Τσάρου Νικολάου Α´ στο ρωσικό θρόνο (Δεκέμβριος 1825) και ύστερα από συζητήσεις με τον απεσταλμένο της Αγγλίας δούκα Ουέλιγκτον, υπογράφεται στις 23 Μαρτίου/4 Απριλίου μεταξύ των δύο χωρών το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης. Πρόκειται για το πρώτο διπλωματικό έγγραφο που αναγνωρίζει την πολιτική ύπαρξη της Ελλάδας, και θέτει ως διαμεσολαβητές τις δύο δυνάμεις για τη δημιουργία ελληνικού κράτους, αυτόνομου και φόρου υποτελούς στον σουλτάνο.

Μέσα σε δύο χρόνια ο Ζακύνθιος ποιητής (1792-1869) δημοσίευσε τις 20 ωδές του, τη Λύρα (1824) και τα Λυρικά (1826), στη Γενεύη και το Παρίσι αντίστοιχα. Ύστερα σιώπησε ποιητικά για πάντα. Κλασικότροπος και ταυτόχρονα ρομαντικός, μαθητής του Ugo Foscolo και φιλελεύθερος επαναστάτης, ο Κάλβος χτύπησε τη λύρα του σε τόνο «υψηλό», προσπαθώντας να πείσει το φιλελληνικό κίνημα για την αξία του αγώνα της ανεξαρτησίας.

Ο «φιλόπατρις» Κάλβος είναι κατεξοχήν πολιτικός ποιητής: ο ποιητής της Ελληνικής Επανάστασης. Στις ωδές του, σε ιδιόμορφη ποιητική γλώσσα και μέτρο, υμνεί αξίες όπως η ελευθερία, η αρετή, η δικαιοσύνη και η δόξα, χρησιμοποιώντας με μοναδικό τρόπο τη δύναμη της ποιητικής εικόνας. Δεν έχει προγόνους, αλλά ούτε και επιγόνους.

Η ανάγκη της αντιμετώπισης της εχθρικής απειλής και της αποδοχής της αγγλικής διαμεσολάβησης ανάμεσα στους Έλληνες και τους Τούρκους, οδήγησαν στην σύγκληση της Γ´ Εθνικής Συνέλευσης στην Επίδαυρο. Οι εργασίες της άρχισαν στις 6 Απριλίου, η πτώση όμως του Μεσολογγίου επέφερε την αναβολή της για τον Σεπτέμβριο του 1826. Η συνέλευση εξουσιοδότησε τον πρέσβη της Αγγλίας στην Κωνσταντινούπολη να διαπραγματευτεί με την Πύλη το ελληνικό ζήτημα, ενώ μερικά μέτρα που πάρθηκαν είναι, μεταξύ άλλων, η ψήφιση δανείου για τις ανάγκες του στόλου, η επικύρωση των αγγλικών δανείων, και η εκποίηση της εθνικής γης. Ακόμα, η Συνέλευση αφαίρεσε τα πολιτικά δικαιώματα του Δημήτριου Υψηλάντη, ο οποίος αντέδρασε στη διαμεσολάβηση της Αγγλίας.

Ύστερα από έναν χρόνο πολιορκίας, και έξι ιδιαίτερα σκληρούς μήνες για τους πολιορκημένους, το Μεσολόγγι δεν αντέχει άλλο. Το Βασιλάδι, το Αιτωλικό και ο Ντολμάς έχουν πέσει, και η κατάσταση στο εσωτερικό χειροτερεύει. Οι Μεσολογγίτες αρνούνται την παράδοση και περιμένουν μέχρι και την τελευταία στιγμή τον στόλο. Η ψυχική όμως και η σωματική κούραση, η έλλειψη τροφίμων, η απερίγραπτη πείνα και η καθυστέρηση του στόλου, φέρνουν τους Μεσολογγίτες στα όριά τους. Στις 10 Απριλίου αποφασίζεται να γίνει έξοδος. Οι Μεσολογγίτες οργανώνονται σε τρεις ομάδες με αρχηγούς τους Μακρή, Νότη Μπότσαρη, Ρατζηκότσικα και Μήτρο Ντεληγιώργη, ενώ έχουν κανονίσει με το στρατόπεδο της Δερβέκιστας να δημιουργηθεί αντιπερισπασμός στους Τούρκους. Το σχέδιό τους όμως αποκαλύπτεται και οι πολιορκητές δεν αιφνιδιάζονται. Η έξοδος συντρίβεται, και αυτοί που σώζονται είναι ελάχιστοι, ενώ τα περισσότερα γυναικόπαιδα συλλαμβάνονται και πωλούνται ως σκλάβες/οι. Η έξοδος του Μεσολογγίου αποτελεί μια κρίσιμη στιγμή στην ιστορία της Επανάστασης, όχι μόνο εξαιτίας της ήττας των Ελλήνων και των απωλειών που υπέστησαν. Αλλά κυρίως, γιατί θα σηματοδοτήσει την αναζωπύρωση του Φιλελληνισμού και θα δώσει στους Έλληνες το αίσθημα της ηθικής δικαίωσης.

Το σώμα των Γενιτσάρων, ένας από τους βασικούς θεσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για την στελέχωσή της, τον 19ο αιώνα έχει πλέον υποπέσει σε παρακμή και αλλοιωθεί. Εξελίχθηκε σε σώμα δημοσίων υπαλλήλων που δεν έκανε καλά τη δουλειά που του ανατέθηκε, με αποτέλεσμα η Αυτοκρατορία να πληρώνει για ένα στρατό που δεν έχει και να αναγκάζεται να προσλαμβάνει μισθοφόρους. Στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεών του και εκμεταλλευόμενος τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β´ έκανε αλλαγές και στο στρατό, προσπαθώντας να τον εκσυγχρονίσει και φέρνοντας Ευρωπαίους για την εκπαίδευσή του. Οι αλλαγές αυτές όμως προκάλεσαν την εξέγερση των γενιτσάρων, οι οποίοι αντιπολιτεύονταν σκληρά επί χρόνια τον Μαχμούτ. Έτσι ο Σουλτάνος θα βρει την ευκαιρία να απαλλαχθεί από αυτούς, συντρίβοντας την αντίδραση και εξολοθρεύοντας τους εξεγερμένους (αρχές Ιουνίου), με αποτέλεσμα την εκκαθάριση του εσωτερικού πολιτικού πεδίου. Η σφαγή των γενιτσάρων έμεινε γνωστή ως το «Ευτυχές γεγονός»

Μετά την αναχώρησή του από το Μεσολόγγι, ο Ιμπραήμ στρέφεται εναντίον της Μάνης. Ζητά με τελεσίγραφο την παράδοσή της, αλλά οι Μανιάτες αρνούνται. Οχυρωμένοι στην θέση Βέργα αποκρούουν τις αλλεπάλληλες επιθέσεις των Τουρκοαιγυπτίων (22-24 Ιουνίου), προκαλώντας τους σημαντικές απώλειες. Την ίδια κατάληξη έχει και η απόβαση στην περιοχή του Δυρού την ίδια σχεδόν περίοδο. Σε αυτήν την μάχη καθοριστική ήταν η συμβολή των Μανιατισσών, οι οποίες πολέμησαν τους εχθρούς με τα δρεπάνια.

Στις 16 Ιουλίου ο εχθρικός στόλος, ο οποίος σχεδίαζε να αποβιβάσει στρατεύματα στη Σάμο, προσπάθησε να περικυκλώσει τον ελληνικό που βρισκόταν στο Καρλόβασι. Τα ελληνικά πλοία πήραν θέση μάχης, ο Κανάρης οδήγησε το πυρπολικό του εναντίον του τουρκικού στόλου και ξεκίνησε ναυμαχία. Το πυρπολικό του Κανάρη βυθίζεται και ο ίδιος τραυματίζεται. Η ναυμαχία συνέχισε όλη την ημέρα, αλλά δεν είχε αποτέλεσμα και τελικά οι δύο στόλοι αποσύρθηκαν.

Ο Κιουταχής μετά την πτώση του Μεσολογγίου μεταφέρει το στράτευμά του στην Αττική, συναντώντας ισχυρή αντίσταση κυρίως από τους στρατηγούς Νικόλαο Κριεζιώτη και Βάσο Μαυροβουνιώτη, ενώ σχεδόν όλοι οι άλλοι οπλαρχηγοί της Δυτικής Στερεάς είχαν εγκαταλείψει τις θέσεις τους ή είχαν κάνει καπάκια με τους Τούρκους. Στρατοπεδεύει στα Πατήσια και στις 3 Ιουλίου αρχίζει να πολιορκεί την Αθήνα. Οι Έλληνες αντιστέκονται, αλλά θα υποτιμήσουν τις ικανότητες του Κιουταχή, ενώ ταυτόχρονα θα φανεί η κακή διαχείριση της κατάστασης από τον φρούραρχο Γιάννη Γκούρα. Η υπεράσπιση της πόλης δεν θα αντέξει για πολύ, και η Αθήνα θα πέσει στις 3 Αυγούστου στα χέρια του Κιουταχή, αναγκάζοντας τους Έλληνες με τον Γκούρα να κλειστούν στην Ακρόπολη, η οποία θα πολιορκείται στενά από τους Τούρκους, για έναν περίπου χρόνο.

Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αθήνας η κυβέρνηση του Ανδρέα Ζαΐμη διορίζει τον Καραϊσκάκη Γενικό Αρχηγό των δυνάμεων της Ανατολικής Στερεάς (19 Ιουλίου) με βασική αποστολή να προκαλέσει αντιπερισπασμό στον Κιουταχή. Μέχρι τον Αύγουστο είχε συγκεντρώσει μια δύναμη περίπου 4.500 ανδρών, ανάμεσα στους οποίους βρισκόταν και μικρό σώμα τακτικού στρατού υπό την ηγεσία του Γάλλου συνταγματάρχη Fabvier. Η δύναμη αυτή κατευθύνθηκε στο Χαϊδάρι, όπου βρέθηκε να πολεμά τις δυνάμεις του Κιουταχή (6-8 Αυγούστου). Ενώ από την πρώτη μάχη οι Έλληνες βγήκαν νικητές, στη δεύτερη υποχώρησαν στο στρατόπεδο της Ελευσίνας παρόλο που είχαν προκαλέσει σημαντικές απώλειες στους εχθρούς. Η ευθύνη βάρυνε τον Fabvier, ο οποίος εγκατέλειψε το στρατόπεδο. Στη συνέχεια θα επιχειρήσει την κατάληψη της Θήβας, χωρίς όμως επιτυχία, και τελικώς θα μπει στην Ακρόπολη μεταφέροντας εφόδια.

Μετά από τις μάχες στο Χαϊδάρι, ο Γάλλος ναύαρχος de Rigny καλεί στην φρεγάτα του τον Καραϊσκάκη και τον Κιουταχή. Τον πρώτο συνόδευαν ο Χελιώτης και ο Ψαριανός, ενώ τον δεύτερο ο Ομέρ πασάς και άλλοι. Η πρωτοβουλία για τη συνάντηση ήταν μάλλον στα πλαίσια της εθιμοτυπίας, σε μια ένδειξη ευγένειας προς τους αντίπαλους στρατηγούς. Παρά την αρχική έκπληξη, οι δύο αρχηγοί συζήτησαν μεταξύ τους ειρηνικά.

Ο Ιμπραήμ, μετά από τις τελευταίες αποτυχημένες επιχειρήσεις του στη Μάνη, θα δοκιμάσει μια τελευταία φορά την κατάληψή της στις 28 Αυγούστου. Η μάχη δόθηκε στην θέση Πολυάραβος του Ταΰγετου, όπου οι Μανιάτες με αρχηγούς τους Παναγιώτη, Γεώργιο και Νικόλαο Γιατράκο, τους Κωνσταντίνο και Γεώργιο Μαυρομιχάλη, τον Ηλία Κατσάκο και τον Ηλία Τσαλαφατίνο, απέκρουσαν μια σφοδρή επίθεση προκαλώντας στους εχθρούς σημαντικές απώλειες. Η ήττα αυτή απέδειξε την αδυναμία του Ιμπραήμ να καταλάβει τη Μάνη. Έτσι, υποχρεώθηκε να επιστρέψει στην Τριπολιτσά.

Στις 2/14 Σεπτεμβρίου 1826 θα φτάσει στο Ναύπλιο το ατμοκίνητο πολεμικό πλοίο Καρτερία με κυβερνήτη τον Βρετανό Frank Abney Hastings. Πρόκειται για το πρώτο πλοίο που έφτασε στη χώρα μετά από την παραγγελία που είχε γίνει στην προσπάθεια δημιουργίας ισχυρού εθνικού πολεμικού στόλου, καθώς και το πρώτο πλοίο τέτοιου είδους που χρησιμοποιήθηκε ποτέ σε ναυμαχία. Ο βαρύς οπλισμός με τον οποίο ήταν εφοδιασμένο, έδωσε νέες δυνατότητες στις πολεμικές επιχειρήσεις των Ελλήνων.

Η πολιορκία της Ακρόπολης και η ανάθεση στον Καραϊσκάκη να δημιουργήσει αντιπερισπασμό στον Κιουταχή, οδήγησε την κυβέρνηση του Ανδρέα Ζαΐμη στην απόφαση να μεταφέρει την έδρα της στην Αίγινα προκειμένου να έχει καλύτερη εποπτεία του στρατοπέδου του Καραϊσκάκη και των αναγκών του (11 Νοεμβρίου). Ο ανεφοδιασμός του στρατοπέδου της Αττικής από την Αίγινα ήταν δυνατός κυρίως χάρη στη δραστηριότητα των Ψαριανών.

Τον Νοέμβριο του 1826, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης στην προσπάθειά του να αποσπάσει το στράτευμα του Κιουταχή από την πολιορκία της Ακρόπολης, ξεκινά μια εκστρατεία στη Στερεά Ελλάδα. Στις 17 Νοεμβρίου θα καταλάβει την Αράχοβα, από όπου θα περνούσαν οι Τούρκοι με κατεύθυνση τα Σάλωνα. Οι τελευταίοι αιφνιδιασμένοι από την κίνηση αυτή, δεν μπήκαν στην πόλη και οχυρώθηκαν στην ύπαιθρο. Θα επιτεθούν την επόμενη χωρίς όμως επιτυχία, και πιεσμένοι από τις καιρικές συνθήκες θα ζητήσουν λίγο αργότερα συνθηκολόγηση, την οποία όμως τελικά δεν δέχονται εξαιτίας των όρων που έθεσε ο Καραϊσκάκης. Στις 24 Νοεμβρίου οι Τούρκοι θα επιχειρήσουν έξοδο και θα ακολουθήσει μάχη, στην οποία θα ηττηθούν συντριπτικά. Η νίκη αυτή του Καραϊσκάκη αναζωπύρωσε την επανάσταση και ανύψωσε το ηθικό των Ελλήνων.

Το 1827 καθώς οι πολιτικές αντιπαραθέσεις συνεχίζονταν και στρατιωτικές επιχειρήσεις βρίσκονταν σε κρίσιμο σημείο συγκλήθηκε νέα εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα. Η Γ΄ εθνοσυνέλευση ψήφισε καινούργιο Σύνταγμα δημοκρατικότερο από το προηγούμενο και όριζε το Ναύπλιο πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Ο Ιωάννης Καποδίστριας εκλέχθηκε κυβερνήτης της Ελλάδας ενώ για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των αιγυπτιακών στρατευμάτων ορίστηκαν ως αρχηγοί των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων οι Άγγλοι αξιωματικοί σερ Ρίτσαρντ Τσώρτς στην ξηρά και ο Λόρδος Τόμας Κόχραν στη θάλασσα.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Ρωμανού Οφείδη.

Ενώ ο Καραϊσκάκης σημείωνε επιτυχίες στη Στερεά Ελλάδα, στην Αθήνα τα πράγματα γίνονταν ολοένα και πιο δύσκολα. Στις 27 Ιανουαρίου οι Τούρκοι θα επιτεθούν στο Καματερό, όπου βρίσκονταν οι Έλληνες υπό τους Διονύσιο Βούρβαχη, Βάσο Μαυροβουνιώτη και Πανούτσο Νοταρά. Η μάχη ήταν σκληρή και οι Έλληνες υπέστησαν πολλές απώλειες, και τελικά αναγκάστηκαν να τραπούν σε φυγή. Το αποτέλεσμα της μάχης επηρέασε και τους κλεισμένους στην Ακρόπολη Έλληνες, τα περιθώρια των οποίων στένευαν. Την ίδια μέρα ο Κιουταχής θα ζητήσει από τους πολιορκημένους να παραδοθούν αλλά αυτοί θα αρνηθούν, παρόλο που η κατάστασή τους ήταν τραγική.

Λίγες μόνο μέρες μετά την ήττα τους στο Καματερό, οι Έλληνες θα σημειώσουν μια επιτυχία στην Καστέλα, με την απόκρουση των δυνάμεων του Κιουταχή (30 Ιανουαρίου). Επικεφαλής του ελληνικού στρατοπέδου ήταν ο Thomas Gordon, ενώ σε αυτό βρίσκονταν και οι οπλαρχηγοί Μακρυγιάννης, Καλλέργης και Ιω. Νοταράς, οι οποίοι πέτυχαν σημαντικό πλήγμα στις εχθρικές δυνάμεις. Σημαντική για τη νίκη ήταν και η δράση του Hastings με την Καρτερία.

Οι επιτυχίες του Καραϊσκάκη οδήγησαν τον Κιουταχή να αναθέσει στον Ομέρ Πασά της Καρύστου να καταλάβει το Δίστομο, όπου είχε αφήσει ο Καραϊσκάκης ένα σώμα 300 Ελλήνων με επικεφαλής τους Ν. Μπότσαρη, Χρ. Περραιβό, Γ. Ρούκη και άλλους. Οι επιθέσεις των εχθρών, οι οποίες ξεκίνησαν από τις 16 Ιανουαρίου, ήταν σφοδρές αλλά οι Έλληνες αντιστέκονταν σθεναρά. Λίγες μέρες αργότερα κατέφτασε και ο ίδιος ο Καραϊσκάκης, και στις 5 Φεβρουαρίου οι Έλληνες όρμησαν εναντίον των εχθρών και μετά από πολύωρη μάχη κατάφεραν να τους τρέψουν σε φυγή. Η νίκη αυτή έφερε αισιοδοξία στον Καραϊσκάκη, ο οποίος ετοιμαζόταν να κινηθεί προς την Αθήνα.

Τον Φεβρουάριο του 1827 θα ιδρυθεί το πρώτο ελληνικό προξενείο στη Μάλτα, η οποία αποτελούσε βρετανική κτήση και ένα βασικό εμπορικό σταθμό. Πρόκειται για την πρώτη επίσημη αναγνώριση του ελληνικού ανεξάρτητου κράτους. Πρόξενος διορίζεται με πρωτοβουλία του Hamilton ο Thomas MacGill, η αναγνώριση όμως του οποίου θα καθυστερήσει να πραγματοποιηθεί, με αποτέλεσμα την ιδιόμορφη λειτουργία του προξενείου.

Θέλοντας να ανοίξει το δρόμο προς την Ακρόπολη, ο Καραϊσκάκης αποφασίζει να καταλάβει το Κερατσίνι, όπου φτάνει στις 2 Μαρτίου. Τις επόμενες μέρες, ο Κιουταχής θα του επιτεθεί με ισχυρή δύναμη και θα ξεκινήσουν σκληρές μάχες. Σύντομα όμως θα εμφανιστούν ενισχύσεις και οι Έλληνες θα αναγκάσουν τους εχθρούς σε φυγή. Η νίκη αυτή ανύψωσε το ηθικό των Ελλήνων στην Ακρόπολη, όπου η κατάσταση χειροτέρευε μέρα με τη μέρα.

Μετά τη διακοπή των εργασιών της Συνέλευσης της Επιδαύρου εξαιτίας της πτώσης του Μεσολογγίου, οι πληρεξούσιοι διχάστηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα σχετικά με το πού θα συνεχιστεί η Εθνοσυνέλευση. Από τη μία, η Κυβέρνηση ζητούσε η συνέλευση να γίνει στην Αίγινα, και από την άλλη μια ομάδα γύρω από τον Κολοκοτρώνη επέμενε να γίνει στην Ερμιόνη, όπου είχαν ήδη ξεκινήσει τις συνεδριάσεις τους. Ύστερα από πιέσεις των Άγγλων, όλοι οι πληρεξούσιοι αναγκάζονται να συγκεντρωθούν στην Τροιζήνα και να ξεκινήσουν τις εργασίες τους (19 Μαρτίου). Με απόφαση της Συνέλευσης ο Δημήτριος Υψηλάντης αποκτά και πάλι τα πολιτικά του δικαιώματα, τα οποία του είχαν αφαιρεθεί. Η Συνέλευση αναθέτει την ηγεσία του στρατού και του ναυτικού στους Άγγλους φιλέλληνες Richard Church και Thomas Cochrane αντίστοιχα, μετά από πρόταση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Τέλος, ο Ιωάννης Καποδίστριας εκλέγεται Κυβερνήτης της Ελλάδας για επτά έτη, ενώ τον Μάιο ψηφίζεται νέο Σύνταγμα. Μέχρι την άφιξη του Καποδίστρια η Εθνοσυνέλευση αποφάσισε να εκλέξει μια τριμελή αντικυβερνητική επιτροπή που θα αναλάβει προσωρινά τη διοίκηση της χώρας. Αυτήν την συγκροτούσαν οι Γεώργιος Μαυρομιχάλης, Γιαννούλης Νάκος και Ιωάννης Μαρκής Μιλαήτης.

Σταδιακά έξω από την Ακρόπολη δημιουργείται το ελληνικό στρατόπεδο της Αθήνας, στο οποίο παρατηρήθηκε η μεγαλύτερη συγκέντρωση ελληνικών δυνάμεων σε μια τελευταία ελπίδα να κρατήσουν την πόλη. Την αρχηγία του στρατοπέδου ανέλαβε ο Καραϊσκάκης, ενώ την αρχηγία των ελληνικών δυνάμεων είχαν αναλάβει πλέον οι Church και Cochrane. Θα αρχίσουν έτσι οι μάχες με σκοπό την εξολόθρευση των εχθρών σε διάφορα σημεία από το Φάληρο μέχρι τον Πειραιά (8-16 Απριλίου). Στις 13 Απριλίου οι Έλληνες με τον Καραϊσκάκη και τον Γενναίο Κολοκοτρώνη θα καταφέρουν μια σημαντική επιτυχία, και ξεκινώντας από το Κερατσίνι θα ελευθερώσουν το έδαφος μεταξύ Φαλήρου και Πειραιά. Κατά τη διάρκεια της αποχώρησης των εχθρών από την περιοχή, οι Έλληνες παραβιάζοντας τη συμφωνία θα επιτεθούν και θα εξοντώσουν τους περισσότερους.

Στις 11 Απριλίου 1827 μια επιτροπή αποτελούμενη από τους Κ. Πολυάδη, Κ. Τασσίκα, Μ.Κ. Πάγκαλο, Χ. Οικονομίδη και Α. Σκανδαλίδη, η οποία είχε αναλάβει με απόφαση της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης την διερεύνηση των οικονομικών της χώρας, υπέβαλε τα πορίσματά της. Η έκθεση παρουσίαζε ξεκάθαρα το οικονομικό χάος που επικρατούσε στην χώρα. Καταχρήσεις, ελλείψεις και λάθη είχαν ως αποτέλεσμα να λείπει από το κρατικό ταμείο ένα υπέρογκο ποσό, το οποίο προερχόταν από χρωστούμενες ομολογίες, μη καταβολή εθνικών προσόδων, αποζημιώσεις και πληρωμές που δεν σημειώθηκαν. Παράλληλα, στα εθνικά κατάστιχα δεν είχαν καταγραφεί ούτε τα δάνεια από το Λονδίνο, τα χρήματα από τα οποία είχαν κατασπαταληθεί, ούτε και άλλες δοσοληψίες. Τα μόνα έσοδα του κράτους προέρχονταν από δωρεές και από τις λείες, αλλά και αυτά δεν ήταν αρκετά. Η κατάσταση αυτή είχε ως αποτέλεσμα την πρώτη χρεοκοπία της χώρας.

Ο Καραϊσκάκης, ο οποίος είχε τεθεί επικεφαλής του στρατού της Ανατολικής Στερεάς, δεν άργησε να έρθει σε αντιπαράθεση με τον Church και τον Cochrane που είχαν αναλάβει την ηγεσία του στρατού και του ναυτικού. Η διαφωνία τους σχετιζόταν με το πώς θα κινηθούν, με τους Άγγλους να επιμένουν στην αιφνιδιαστική και κατά μέτωπο επίθεση. Ο Καραϊσκάκης που πίστευε πως τα άτακτα σώματα δεν θα ήταν αποτελεσματικά στην στρατηγική που πρότειναν οι Άγγλοι, και πως αυτή θα είχε αντίθετα καταστροφικά αποτελέσματα, αναγκάστηκε να συμφωνήσει με το σχέδιο να ξεκινήσουν από τους Τρεις Πύργους προς την Ακρόπολη, καθώς ο Cochrane απειλούσε να εγκαταλείψει την χώρα. Την 21η Απριλίου, σε μια συμπλοκή μεταξύ της Καστέλας και των εκβολών Κηφισού και Ιλισού, ο Καραϊσκάκης δέχεται χτύπημα και τραυματίζεται σοβαρά. Θα πεθάνει δύο μέρες αργότερα, στις 23 Απριλίου.

Μια μόλις ημέρα μετά το θάνατο του Καραϊσκάκη, οι Έλληνες στην προσπάθειά τους να σπάσουν την πολιορκία του Κιουταχή, έδωσαν με πτοημένο το ηθικό μια καθοριστική μάχη στην περιοχή του Ανάλατου στις 24 Απριλίου. Η στρατηγική της κατά μέτωπο επίθεσης στην οποία επέμεναν οι Άγγλοι αποδείχθηκε καταστροφική, όπως είχε προβλέψει ο Καραϊσκάκης, οδηγώντας στη μεγαλύτερη ήττα των Ελλήνων στην Επανάσταση. Ο κακός σχεδιασμός της επίθεσης και η έλλειψη των αναγκαίων εφοδίων είχαν ως αποτέλεσμα οι Έλληνες να κατατροπωθούν και οι νεκροί να ξεπεράσουν τους χίλιους. Ανάμεσα στις απώλειες ήταν οι Λάμπρος Βέικος, Γεώργιος Τζαβέλλας, Φώτιος Φωτομάρας κ.α.

Η Γ´ Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα ψηφίζει την 1η Μαΐου 1827 το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος. Πρότυπό του αποτέλεσε το αμερικανικό Σύνταγμα του 1787, ενώ το πολίτευμα που καθιερώνει αποτελεί μια παραλλαγή αυτού των ΗΠΑ. Πέρα από τον χωρισμό των εξουσιών και τον καθορισμό της εξουσίας του Κυβερνήτη, κατοχυρώνονται μεταξύ άλλων η ισότητα και η δίκαιη κατανομή των φορολογικών βαρών, η δυνατότητα πρόσβασης όλων των Ελλήνων στα δημόσια επαγγέλματα, η ελευθερία του Τύπου, η ανεξιθρησκεία, το απαραβίαστο της ιδιοκτησίας, και η μη αναδρομικότητα των νόμων. Καθιερώνεται όμως πάνω απ’ όλα η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.

Μόλις έναν μήνα μετά τη συντριβή των Ελλήνων στη μάχη του Αναλάτου στο Παλαιό Φάληρο και τη διάλυση του ελληνικού στρατοπέδου της Αθήνας, οι πολιορκημένοι στην Ακρόπολη θα αναγκαστούν να παραδοθούν, πιεζόμενοι από τις επιθέσεις των εχθρών και τις ελλείψεις των αναγκαίων, αν και υπήρχαν αποθέματα που θα μπορούσαν να συντηρήσουν την αντίσταση για μερικούς ακόμα μήνες. Στις 24 Μαΐου υπογράφεται συνθηκολόγηση που προβλέπει οι Έλληνες να αποχωρήσουν με τα όπλα τους και να επιβιβαστούν με ασφάλεια στα πλοία. Η Αθήνα πέφτει έτσι στα χέρια των Οθωμανών.

Από τον Μάιο του 1827 είχε γίνει γνωστό πως ο Μεχμέτ Αλή ετοίμαζε να στείλει μια μεγάλη δύναμη εναντίον της Ελλάδας. Έτσι τον Ιούνιο του 1827 αποφασίστηκε η αποστολή μιας ελληνικής μοίρας με επικεφαλής τον Cochrane στην Αλεξάνδρεια, από την οποία τότε ο Πασάς έλειπε. Τα ελληνικά πλοία πλησίασαν το λιμάνι με αυστριακή σημαία. Με διαταγή του Κανάρη στάλθηκαν δύο πυρπολικά εναντίον του εχθρικού στόλου, ο άνεμος όμως έφερε προβλήματα στα σχέδια των Ελλήνων. Το ένα πλοίο κατέληξε κοντά στην είσοδο του λιμανιού, όπου ο κυβερνήτης του του έβαλε φωτιά, και το άλλο πλησίασε την ακτοφυλακή και ανατινάχτηκε. Ο Μεχμέτ Αλή επέστρεψε εσπευσμένα και κυνήγησε τους Έλληνες οι οποίοι βρίσκονταν ακόμα σε αιγυπτιακά νερά, χωρίς όμως να συγκρουστούν τελικά οι δύο στόλοι.

Μετά την παράδοση της Ακρόπολης, οι Μεγάλες Δυνάμεις ξεκινούν τους διπλωματικούς χειρισμούς για να τεθεί ένα τέλος στον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Στις 24 Ιουνίου/6 Ιουλίου, η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία υπογράφουν στο Λονδίνο τη Συνθήκη ειρηνεύσεως της Ελλάδος, η οποία στην πράξη επαναλάμβανε τους όρους του Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης, προνοούσε όμως και για τον τρόπο της επιβολής τους. Προβλεπόταν δηλαδή η άμεση κατάπαυση του πυρός, η οποία μπορούσε να επιβληθεί και με τη χρήση βίας, ενώ σημειωνόταν και πως αν η Πύλη δεν αποδεχθεί τη συνθήκη, οι δυνάμεις θα αναπτύξουν εμπορικές και διπλωματικές σχέσεις με τους Έλληνες και θα παρέμβουν με σκοπό την ανακωχή. Λίγο αργότερα, τα μέτρα ανακοινώνονται στις δύο πλευρές. Η ελληνική πλευρά αποδέχεται την πρόταση, σε αντίθεση με τον Σουλτάνο που αρνείται να συμμορφωθεί, γεγονός που θα οδηγήσει στην διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των τριών δυνάμεων με την Πύλη και στην αποχώρηση των Πρέσβεων S. Canning, Guilleminot, και Ribeaupierre από την Κωνσταντινούπολη (8 Δεκεμβρίου 1827). Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους η συνθήκη γίνεται γνωστή και στον Ιμπραήμ.

Στις 8 Αυγούστου 1827 φεύγει από την ζωή ο Βρετανός πολιτικός και φιλέλληνας Γεώργιος Κάνινγκ αφού νόσησε από πνευμονία. Τόσο ως Υπουργός Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, όσο και ως Πρωθυπουργός της, υποστήριξε τον Αγώνα των Ελλήνων και την εθνική τους ανεξαρτησία. Εξαιτίας της συνεισφοράς του στον ελληνικό αγώνα η Πλατεία Κάνιγγος πήρε το όνομά του.

Στις 17 Αυγούστου η Αντικυβερνητική Επιτροπή και η ελληνική Βουλή εγκαθίστανται για λόγους ασφαλείας στην Αίγινα, η οποία γίνεται προσωρινή πρωτεύουσα του κράτους μέχρι τον Μάρτιο 1829, όταν η πρωτεύουσα θα μεταφερθεί και πάλι στο Ναύπλιο. Στην Αίγινα θα ορκιστεί ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας, ενώ το διάστημα αυτό θα ιδρυθούν δημόσιοι οργανισμοί όπως το Ορφανοτροφείο, η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, το Κεντρικό Σχολείο κ.α.

Το φθινόπωρο του 1827 ο ναύαρχος Hastings επικεφαλής μιας μικρής ναυτικής δύναμης και κυβερνήτης του ατμοκίνητου πολεμικού Καρτερία, το οποίο είχε φτάσει στη χώρα ένα χρόνο νωρίτερα, μπήκε στον Κορινθιακό κόλπο. Τον Σεπτέμβριο ενώνεται με μια ελληνική μοίρα και ξεκινά ναυμαχία στον κόλπο της Ιτέας. Το αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή των εχθρικών πλοίων. Μετά τις συντριπτικές ήττες που υπέστησαν, η έκβαση της ναυμαχίας έδωσε μια ανάσα στους Έλληνες: κατάφεραν να ελέγξουν τον κόλπο και να πετύχουν την επικοινωνία Πελοποννήσου και Στερεάς. Παράλληλα, ο Ιμπραήμ αναγκάστηκε να κατευθυνθεί στο Ναβαρίνο, όπου θα συγκρουστεί με το στόλο των μεγάλων δυνάμεων.

Με την υπογραφή της Συνθήκης ειρηνεύσεως (24 Ιουνίου/6 Ιουλίου), απαγορεύτηκε στον Ιμπραήμ να κάνει οποιαδήποτε κίνηση με τον στόλο του. Τα στρατεύματά του όμως συνέχιζαν τις επιθέσεις τους. Στις 8/20 Οκτωβρίου ο ενωμένος στόλος των μεγάλων δυνάμεων μπαίνει στον κόλπο του Ναβαρίνου, όπου βρισκόταν αγκυροβολημένος ο τουρκοαιγυπτιακός, και ενώ ένα αγγλικό πλοίο κατευθύνεται σε αυτόν για να ζητήσει την απομάκρυνσή του, ξεκινούν οι πυροβολισμοί. Έτσι ξεκινά η ναυμαχία που θα καταλήξει στην καταστροφή του τουρκοαιγυπτιακού στόλου. Το αποτέλεσμα αυτό θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του ελληνοτουρκικού πολέμου, προϊδεάζοντας για την ανεξαρτησία της Ελλάδας.

Οι κάτοικοι της Χίου, μετά την καταστροφή του νησιού το 1822, ίδρυσαν στη Σύρο την «Επιτροπή των Χίων», η οποία είχε σκοπό τη συμπερίληψη του νησιού τους στα νέο κράτος. Η επιτροπή συγκέντρωσε για το σκοπό αυτό χρήματα με μεταξύ τους έρανο, και σχεδίασε τον Οκτώβριο εκστρατεία, επικεφαλής της οποίας έθεσε τον συνταγματάρχη Fabvier. Έτσι, μια δύναμη 2 χιλιάδων περίπου ανδρών αρχίζει την πολιορκία του φρουρίου της Χίου. Η εκστρατεία δεν θα έχει αίσιο τέλος, αφού πέρα από τις διαφωνίες του Συνταγματάρχη με την Επιτροπή, η τελευταία δεν πλήρωνε τους στρατιώτες, περιμένοντας από την Κυβέρνηση να αναλάβει τη μισθοδοσία τους. Όταν θα έρθουν τουρκικές ενισχύσεις στο φρούριο, η Επιτροπή θα αναχωρήσει και το στρατόπεδο θα διαλυθεί.

Στις 8 Ιανουαρίου ο Ιωάννης Καποδίστριας φτάνει στο Ναύπλιο και βρίσκει την Ελλάδα σε τραγική κατάσταση. Τα εχθρικά στρατεύματα συνέχιζαν τις επιδρομές τους στην Πελοπόννησο, οι οπλαρχηγοί έκαναν καπάκια με τους Τούρκους, οι στρατιώτες ζητούσαν τους μισθούς τους, ενώ το εθνικό ταμείο ήταν άδειο και κυριαρχούσε η αταξία. Ωστόσο η παρουσία του Κυβερνήτη έφερε στους εξαθλιωμένους Έλληνες ελπίδα και ενθουσιασμό. Δύο μέρες αργότερα θα μεταβεί στην Αίγινα, η οποία θα γίνει η προσωρινή έδρα της διοίκησης. Ο Καποδίστριας θα επιδείξει στη συνέχεια μια αξιοσημείωτη προσπάθεια για την εκ του μηδενός ανοικοδόμηση του κράτους. Βασικοί του στόχοι ήταν η εγκαθίδρυση μιας ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης, η αναδιάρθρωση της οικονομίας και η δημιουργία ενός αξιόμαχου τακτικού στρατού.

Στις 19/31 Ιανουαρίου 1828 φεύγει από τη ζωή επιβαρυμένος από την υγεία του ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας, ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 1821 την ελληνική επανάσταση στον ποταμό Προύθο και τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Συγκρότησε τον Ιερό λόχο, αλλά ο στρατός του καταστράφηκε τον Ιούνιο του 1821 στη μάχη του Δραγατσανίου. Φυλακίστηκε από τους Αυστριακούς, αφέθηκε ελεύθερος τον Νοέμβριο του 1827, και άφησε την τελευταία του πνοή στην Βιέννη λίγο αργότερα.

Στις 2 Φεβρουαρίου 1828 ιδρύεται στην Αίγινα η πρώτη ελληνική τράπεζα, η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, σε μια προσπάθεια του Κυβερνήτη Καποδίστρια να αποκαταστήσει την πίστη στην ελληνική οικονομία. Σημαντική βοήθεια στην ίδρυσή της προσέφερε ο Ελβετός Φιλέλληνας Εϋνάδρος. Η επιτροπή της Τράπεζας θα εκτελούσε παράλληλα και τα καθήκοντα Υπουργείου Οικονομικών, ενώ επικεφαλής τέθηκε ο Γεώργιος Σταύρου. Το κεφάλαιό της προήλθε από ιδιωτικές καταθέσεις, καλώντας τους ευκατάστατους Έλληνες να γίνουν μέτοχοί της, δίνοντας πρώτα και ο ίδιος ο Καποδίστριας το παράδειγμα. Παράλληλα, θα καθιερωθεί ως εθνικό νόμισμα ο Φοίνικας.

Μετά τη ναυμαχία του Ναβαρίνου, ο Σουλτάνος έσπευσε να κλείσει τα Δαρδανέλια για τα ρωσικά πλοία με αποτέλεσμα η Ρωσία να κηρύξει τον πόλεμο εναντίον του (14 Απριλίου) και να ξεκινήσει νέος ρωσοτουρκικός πόλεμος, από τον οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα βγει ηττημένη. Ο πόλεμος θα λήξει με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (14 Σεπτεμβρίου 1829), η οποία ορίζει τη Σερβία αυτόνομη υπό την επικυριαρχία όμως του Σουλτάνου και αναγνωρίζει τα κληρονομικά δικαιώματα του Ομπρένοβιτς ως πρίγκηπα. Προβλέπονται ακόμα δικαιώματα για τους ορθόδοξους πληθυσμούς των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, ενώ ο σουλτάνος αποδέχεται όλες τις αποφάσεις των τριών δυνάμεων για το ελληνικό ζήτημα.

Στα τέλη του 1827 η Επανάσταση στην Κρήτη, παρά τις προσπάθειες των Ελλήνων, είχε σχεδόν σβήσει. Οι Οθωμανοί κυριαρχούσαν, ενώ οι αρχηγοί στο ελληνικό στρατόπεδο αδυνατούσαν να συμφωνήσουν ώστε να κινηθούν συντονισμένοι. Το 1828, μετά την άφιξή του, ο Καποδίστριας έδωσε εντολή να διερευνηθεί η κατάσταση στην Κρήτη, αν το στρατόπεδο μπορούσε να υπερασπιστεί την περιοχή και τί ανάγκες υπήρχαν. Εντωμεταξύ, επικεφαλής των ελληνικών δυνάμεων της Κρήτης είχε τεθεί ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης, ο οποίος έφτασε τον Μάρτιο του 1828 στο Φραγκοκάστελλο. Στην συνέχεια, ο Μουσταφά Πασάς, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για το διαμέρισμα των Χανίων, απαίτησε με τελεσίγραφο την αποχώρηση του Νταλιάνη. Στις 18 Μαΐου, μετά από επίθεση των Ελλήνων στους Τούρκους του Ρεθύμνου (8 Μαΐου), ο Μουσταφά Πασάς ξεκίνησε με στρατό εναντίον τους. Παρά την αντίστασή τους, ο Πασάς σημείωσε επιτυχία στην επίθεσή του, και προκάλεσε στους Έλληνες σημαντικές απώλειες. Ανάμεσα σε αυτές ήταν και ο ίδιος ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης. Όσοι είχαν κλειστεί στο Κάστρο συνέχισαν την αντίσταση, μέχρι που λύθηκε η πολιορκία στις 24 Μαΐου.

Η παραμονή των αιγυπτιακών στρατευμάτων στην Πελοπόννησο οδήγησε στην υπογραφή στο Λονδίνο Πρωτοκόλλου ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, με το οποίο αποφασίστηκε η αποστολή σε αυτήν γαλλικού εκστρατευτικού σώματος (7/19 Ιουλίου). Στα τέλη Αυγούστου, μια δύναμη 15 χιλιάδων ανδρών υπό τον στρατηγό Μαιζόν αποβιβάζεται στο Πεταλίδι και ξεκινά την εκκαθάριση. Πέρα από τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις, οι Γάλλοι θα ασχοληθούν και με την επιστήμη και τον πολιτισμό, κάνοντας αρχαιολογικές ανασκαφές, ενώ σημαντική θα είναι και η συμβολή τους στην χαρτογράφηση της περιοχής. Η παρουσία των Γάλλων στην Πελοπόννησο και η παρεπόμενη ανάμειξή τους στα εσωτερικά πράγματα προκάλεσαν την αντίδραση της Αγγλίας, που ζητούσε την αποχώρησή τους.

Στις 9 Αυγούστου υπογράφεται η Σύμβαση της Αλεξάνδρειας ανάμεσα στον Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου και τον αντιναύαρχο Sir Edward Codrington. Σύμφωνα με αυτήν ο πασάς της Αιγύπτου δεσμεύτηκε να απελευθερώσει τους αιχμάλωτους Έλληνες που μεταφέρθηκαν στην Αίγυπτο από την Πελοπόννησο, και να στείλει τον στόλο του προκειμένου να παραλάβει τα αιγυπτιακά στρατεύματα που είχαν μείνει εκεί. Η συνθήκη ωστόσο προέβλεπε ότι θα διατηρούνταν αιγυπτιακά στρατεύματα στην Μεθώνη, την Κορώνη και το Νεόκαστρο, κάτι το οποίο οι Γάλλοι που έφτασαν λίγο αργότερα στην Πελοπόννησο δεν δέχτηκαν.

Σε εφαρμογή της σύμβασης της Αλεξάνδρειας, και υπό την πίεση του γαλλικού εκστρατευτικού σώματος που έφτασε στην Πελοπόννησο, ξεκινά στις αρχές Σεπτεμβρίου η αποχώρηση των Αιγυπτίων. Τα κάστρα των περιοχών που προέβλεπε η Σύμβαση της Αλεξάνδρειας εκκενώθηκαν και αυτά. Στις 20 Σεπτεμβρίου αποχωρεί και ο Ιμπραήμ.

Οι πρεσβευτές των τριών δυνάμεων στην Κωνσταντινούπολη, την οποία εγκατέλειψαν μετά τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων με την Πύλη, συναντιούνται τον Σεπτέμβριο του 1828 στον Πόρο για να συσκεφθούν για το ελληνοτουρκικό ζήτημα. Στις συνομιλίες συμμετέχει και ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας. Η συνεδρίαση θα ολοκληρωθεί τον Δεκέμβριο, και καταλήγει στο ότι η συνοριακή γραμμή της Ελλάδας θα τεθεί στη γραμμή που αρχίζει από τον Παγασητικό μέχρι την Άρτα. Η Σάμος και η Κρήτη έμεναν εκτός των ελληνικών συνόρων, αλλά οι πρέσβεις υποσχέθηκαν τη διαμεσολάβηση των δυνάμεων για την ευνοϊκή εφαρμογή σε αυτές της Συνθήκης ειρήνευσης του Λονδίνου. Ακόμα, προσδιορίστηκε ο φόρος υποτέλειας που θα πλήρωναν οι Έλληνες, το ύψος της αποζημίωσης των Μουσουλμάνων, και συμφωνήθηκε ο Ηγεμόνας της Ελλάδας να είναι Χριστιανός και να μην προέρχεται από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Ιδρύεται στις 21 Δεκεμβρίου 1828 ο «Λόχος Ευελπίδων», μια στρατιωτική σχολή με στόχο τη μόρφωση των στελεχών του Τακτικού Στρατού. Την εποπτεία ανέλαβε ο νέος αρχηγός των τακτικών στρατευμάτων, ο Βαυαρός Heideck, ενώ πρώτος διοικητής τέθηκε ο Santelli. Ως πρότυπο είχε την Γαλλική Πολυτεχνική Σχολή.

Οι επιτυχίες των Ρώσων στον ρωσοτουρκικό πόλεμο οδηγούν στην υπογραφή νέου Πρωτοκόλλου στο Λονδίνο στις 10/22 Μαρτίου 1829, το οποίο καθορίζει τα σύνορα του ελληνικού κράτους στην οροθετική γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού συμπεριλαμβάνοντας την Εύβοια, τις Σποράδες και τις Κυκλάδες, προβλέπει την καταβολή φόρου υποτέλειας στον σουλτάνο, καθορίζει την αποζημίωση των Τούρκων, και θέτει ως πολίτευμα την κληρονομική μοναρχία υπό την επικυριαρχία όμως της Πύλης. Ο Καποδίστριας αρνήθηκε να δεχθεί τη συμφωνία αυτή, και με υπομνήματα εξέφρασε τις αντιθέσεις του. Ανάμεσα στις ενστάσεις του ήταν το ζήτημα της Κρήτης και της Σάμου, το ύψος της αποζημίωσης, καθώς και ότι η χώρα δεν είχε ενημερωθεί για την εκλογή μονάρχη.

Στις 11 Ιουλίου οι πληρεξούσιοι θα συγκεντρωθούν στο Άργος, όπου θα αρχίσει τις εργασίες της η Δ´ Εθνική Συνέλευση, την οποία ελέγχει ο Καποδίστριας. Η Πολιτεία του επικυρώνεται, ενώ το Πανελλήνιο αντικαθίσταται από μια Γερουσία, τα μέλη της οποίας θα εκλέγει ο Κυβερνήτης, και η οποία θα αναθεωρήσει το Σύνταγμα μαζί με τον Κυβερνήτη. Οι άλλες υποθέσεις της διοίκησης θα έμεναν προς το παρόν ως είχαν. Στα εξωτερικά όμως ζητήματα, οι δυνατότητες του Καποδίστρια περιορίστηκαν και σημειώθηκε πως οποιαδήποτε συμφωνία του Κυβερνήτη με τις δυνάμεις δεν δεσμεύει το έθνος αν πρώτα δεν επικυρωθεί από τους αντιπροσώπους του.

Η τελευταία μάχη της Επανάστασης γίνεται στις 12 Σεπτεμβρίου 1829 στην Πέτρα Βοιωτίας, όπου οχυρώθηκε ο Δημήτριος Υψηλάντης με λίγο περισσότερους από 2 χιλιάδες στρατιώτες και περίμενε τις εχθρικές δυνάμεις. Εντωμεταξύ η Πύλη στα πλαίσια του νέου ρωσοτουρκικού πολέμου, είχε ανακαλέσει το μεγαλύτερο μέρος του στρατεύματός της για να αντιπαραταχθεί στους Ρώσους. Προκειμένου να περάσει στην Θεσσαλία από το στενό πέρασμα της Πέτρας, το εχθρικό στράτευμα προσπάθησε να διασπάσει τη γραμμή των Ελλήνων, χωρίς όμως επιτυχία, με αποτέλεσμα να αναγκαστεί μετά από σκληρή μάχη να συνθηκολογήσει. Έτσι άνοιξε το πέρασμα, αναγκάστηκαν όμως να αποχωρήσουν και κάποιες ακόμα τουρκικές φρουρές.

Η εμφάνιση των ρωσικών στρατευμάτων έξω από την Κωνσταντινούπολη και οι υπόλοιπες ρωσικές επιτυχίες ανάγκασαν την Πύλη να δεχθεί να υπογράψει στις 14 Σεπτεμβρίου 1829 την Συνθήκη της Αδριανούπολης, με την οποία τερματίζεται ο ρωσοτουρκικός πόλεμος. Ανάμεσα στα άλλα, η Πύλη δεσμεύτηκε να αποδεχθεί τη Συνθήκη και το Πρωτόκολλο που υπογράφηκαν τελευταία για το ελληνοτουρκικό ζήτημα, αναγνωρίζοντας ουσιαστικά την ελληνική ανεξαρτησία.

Κατά τη διάρκεια της θητείας του, ο Ιωάννης Καποδίστριας έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εκπαίδευση, την οποία θεωρούσε αναγκαία για την ανασύσταση του έθνους. Έτσι, τον Νοέμβριο του 1829 ιδρύθηκε στην Αίγινα το Κεντρικό Σχολείο, το πρώτο ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ελληνικού κράτους. Στόχος του ήταν η παραγωγή καταρτισμένων διδασκάλων και η προετοιμασία όσων ήθελαν να ακολουθήσουν ανώτερες σπουδές. Η διάρκεια φοίτησης ήταν τρία έτη και τα μαθήματα κυρίως θεωρητικά. Έφορος του σχολείου ήταν ο Ανδρέας Μουστοξύδης, και διδάσκαλοι ο Γεώργιος Γεννάδιος και ο Ιωάννης Βενθύλος. Σήμερα, το Κεντρικό Σχολείο είναι γνωστό ως το Πρώτο Πειραματικό Ενιαίο Λύκειο Αθηνών «Γεννάδειο».

Το 1830, εκδίδεται και δημοσιεύεται, το ΙΔ΄ Ψήφισμα της 25ης Μαρτίου περί τελωνίων (τελωνειακών δασμών), νομοθέτημα που θεωρείται η συστατική πράξη των ελληνικών τελωνείων. Ως εκ τούτου, τα ελληνικά τελωνεία μετράνε πλέον 190 χρόνια επίσημου θεσμικού βίου (1830-2020), ενώ το εν λόγω Ψήφισμα του Κυβερνήτη, Ι. Καποδίστρια, συμπίπτει χρονικά με το έτος διεθνούς αναγνώρισης της ανεξαρτησίας του νεοελληνικού κράτους. Μάλιστα, οι δυο αυτές νομικές πράξεις δημοσιεύτηκαν στον ίδιο φύλλο της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος (Αριθ. 32/Έτους Ε΄, 26.4.1830). Τελωνειακές λειτουργίες, θέσεις και σχετικές οργανωτικές μονάδες, καταγράφονται ήδη από το 1821, σε περιοχές, όπως η Μάνη, το Λεωνίδιο, η Κορώνη, η Σκύρος η Νάξος, η Καλαμάτα, το Κατάκολο, οι Μύλοι, η Σύρος, η Ύδρα, το Ναύπλιο, ο Πόρος και η Επίδαυρος. Τα τελωνεία αποτέλεσαν, εξαρχής, κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες τόσο για τη συγκέντρωση εσόδων προς εξυπηρέτηση των εθνικών σκοπών (πολεμικών και πολιτικών), όσο και προστασίας της ασφάλειας και της δημόσιας υγείας, καθώς και επιτήρησης των πρώτων συνόρων της χώρας προς αντιμετώπιση της λαθρεμπορίας. 

Η ψηφίδα προτάθηκε από τον κ. Δημήτρη Μπουρίκο.

Ύστερα από πολλές πιέσεις και διαπραγματεύσεις, το ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος δημιουργείται στις 3 Φεβρουαρίου 1830, με την υπογραφή από τις Μεγάλες Δυνάμεις του Πρωτοκόλλου του Λονδίνου. Τα σύνορά του τοποθετούνται νότια της οροθετικής γραμμής Αχελώου-Σπερχειού, ενώ δεν περιλαμβάνονται η Κρήτη και η Σάμος, κάτι που προκάλεσε μεγάλη δυσαρέσκεια στους Έλληνες. Ως πολίτευμα καθιερώνεται η κληρονομική μοναρχία, και το στέμμα αποδίδεται στον πρίγκηπα Λεοπόλδο του Saxe-Coburg.

Η μελοποίηση έγινε στο ύφος πατριωτικών χορικών τραγουδιών της εποχής και εκδόθηκε στο Λονδίνο (Clayton) το 1873. Ο αντισυνταγματάρχης Μαργαρίτης Καστέλλης, πρώην διευθυντής του Μουσικού Σώματος, διασκεύασε τον «Εθνικό Ύμνο» για μπάντα και αυτή η μεταγραφή (από την οποία απουσιάζει η σύντομη εισαγωγή) ανακρούεται από τις στρατιωτικές μπάντες ως σήμερα. Το ποίημα «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» αποτελείται από 158 τετράστιχες στροφές· από αυτές οι 24 πρώτες καθιερώθηκαν ως εθνικός ύμνος στις 4 Αυγούστου του 1865. Οι δύο πρώτες ανακρούονται και συνοδεύουν πάντα την έπαρση και την υποστολή της σημαίας και ψάλλονται σε επίσημες στιγμές και τελετές. Από τις 18 Νοεμβρίου 1966 καθιερώθηκε και ως εθνικός ύμνος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄, του οποίου ιδέα ήταν να καθιερωθεί ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» ως «εθνικός», τον άκουσε από τη Φιλαρμονική της Κέρκυρας, όταν επισκέφτηκε το νησί το 1864.

Με το Πρωτόκολλο της 3^ης Φεβρουαρίου, ο πρίγκηπας Λεοπόλδος ανακηρύχθηκε Ηγεμόνας του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Πριν ακόμα φτάσει στην Ελλάδα, ο Κυβερνήτης βρισκόταν σε επικοινωνία μαζί του σχετικά με τις αποφάσεις των δυνάμεων και την κατάσταση της χώρας. Και ο ίδιος όμως ο Λεοπόλδος επικοινωνούσε με τις δυνάμεις προσπαθώντας να πετύχει μια πιο ευνοϊκή ρύθμιση των συνόρων για την Ελλάδα, σημειώνοντας πως αν δεν γίνουν αποδεκτά κάποια αιτήματά του, δεν θα μπορέσει να αναλάβει την ηγεμονία των Ελλήνων και θα αναγκαστεί να παραιτηθεί. Οι δυνάμεις όμως δεν υπέκυψαν, και ο Λεοπόλδος παραιτήθηκε από τον ελληνικό θρόνο στις 9/21 Μαΐου. Λίγους μήνες αργότερα, θα αναγορευτεί βασιλιάς του επαναστατημένου Βελγίου.

Τον Ιούλιο του 1830 ο Κάρολος Ι´ της Γαλλίας υπογράφει μια σειρά διαταγμάτων που διαλύουν την Βουλή και περιορίζουν τις ελευθερίες των πολιτών. Λίγες μέρες αργότερα, στις 27 Ιουλίου, ξεσπά στο Παρίσι επανάσταση του λαού που ανατρέπει τον Κάρολο και φέρνει στο θρόνο τον Λουδοβίκο Φίλιππο. Στην επανάσταση αυτή συμμετείχε και ο συνταγματάρχης Fabvier που είχε έρθει σε ρήξη με τον Καποδίστρια, είχε παραιτηθεί από τα καθήκοντά του και είχε εγκαταλείψει την Ελλάδα. Και ενώ αρχικά οι Γάλλοι έβλεπαν με συμπάθεια τον Καποδίστρια, με την επανάσταση κυριάρχησε ένα αντιδεσποτικό πνεύμα, που έκανε τους Γάλλους, και ιδίως τους Γάλλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στην Ελλάδα να βλέπουν με καχυποψία τον Κυβερνήτη και να δείχνουν συμπάθεια προς τους αντιπολιτευόμενους.

Τον Μάρτιο του 1831 θα εκδοθεί στην Ύδρα από τον Αναστάσιο Πολυζωΐδη η εφημερίδα Απόλλων. Πρόκειται για την πρώτη αντιπολιτευτική εφημερίδα στην χώρα, για αυτό άλλωστε και η έκδοσή της γινόταν στην Ύδρα, ένα από τα βασικά κέντρα της αντιπολίτευσης στον Καποδίστρια. Τα δημοσιεύματα του Απόλλωνα κατά της πολιτικής του Κυβερνήτη και υπέρ του Συντάγματος αύξησαν τις εντάσεις στο εσωτερικό, που είχαν αρχίσει ήδη να παίρνουν μεγαλύτερες διαστάσεις, ώστε τον Απρίλιο ο Κυβερνήτης κατήργησε με ψήφισμα την ελευθεροτυπία. Η εφημερίδα θα σταματήσει την κυκλοφορία της τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, μετά το θάνατο του Ιωάννη Καποδίστρια.

Η σύγκρουση μεταξύ Καποδίστρια και αντιπολίτευσης οξύνεται, με βασικές απαιτήσεις τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης και την αποκατάσταση του Συντάγματος. Το καλοκαίρι του 1831, ο ναύαρχος Ricord της Ρωσίας μετά από παράκληση του Κυβερνήτη σχεδίαζε τον αποκλεισμό της Ύδρας. Έτσι, στις 14 Ιουλίου μια ομάδα Υδραίων με επικεφαλής τον Αντ. Κριεζή καταλαμβάνουν τα κυβερνητικά πλοία που βρίσκονταν στον Πόρο, και δύο μέρες αργότερα φτάνει και ο Μιαούλης και αναλαμβάνει τη διεύθυνση της επιχείρησης. Παράλληλα, οι δημογέροντες της Ερμούπολης ενισχύουν τους αντιπολιτευόμενους και προτρέπουν την εξέγερση και άλλων περιοχών της χώρας. Η Κυβέρνηση απευθύνεται στις Μεγάλες Δυνάμεις για βοήθεια, και ο Ricord αποκλείει τον Μιαούλη στον Πόρο. Ο τελευταίος ξεκινά την αντεπίθεση, η οποία καταλήγει με νεκρούς και από τις δύο πλευρές. Τότε ο Μιαούλης, προκειμένου να μην πέσει στα χέρια της Κυβέρνησης και να διαφύγει την σύλληψη, ανατινάζει την 1^η Αυγούστου τα δύο καλύτερα πλοία του ελληνικού στόλου, την φρεγάτα Ύδρα και την κορβέτα Ελλάς, και καταφεύγει στην Ύδρα. Η πράξη του αυτή φέρνει την κατακραυγή της κοινής γνώμης.

Η Βρετανία συναινεί στην υπογραφή νέου Πρωτοκόλλου, το οποίο αλλάζει την συνοριακή γραμμή του ελληνικού κράτους, αναγνωρίζοντας πως τα σύνορα του Πρωτοκόλλου του Φεβρουαρίου του 1830 δεν εξασφαλίζουν την ασφάλεια των δύο χωρών. Το Πρωτόκολλο υπογράφεται στις 14/26 Σεπτεμβρίου 1831, και καθορίζει τα βόρεια σύνορα της Ελλάδας και πάλι στην γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού.

Παράλληλα με τα γεγονότα στον Πόρο, ο Ιωάννης Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει και την εχθρότητα των Μανιατών, οι οποίοι είχαν προχωρήσει σε ανοιχτή επανάσταση. Ακόμα περισσότερο, ο Κυβερνήτης είχε έρθει σε προσωπική αντιπαράθεση με τους Μαυρομιχάληδες, με κορύφωση τη διαταγή της φυλάκισης του Πετρόμπεη και την κράτηση του Κωνσταντίνου και του Γεώργιου στο Ναύπλιο. Το πρωί της 27^ης Σεπτεμβρίου πηγαίνοντας στην εκκλησία, ο Καποδίστριας δολοφονείται στο Ναύπλιο δεχόμενος επίθεση από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο. Ο Κωνσταντίνος θα σκοτωθεί επιτόπου από τον συνοδό του Καποδίστρια, ενώ ο Γεώργιος, ο οποίος θα διαφύγει από το πλήθος που προσπαθεί να τον λιντσάρει, θα καταδικαστεί σε θάνατο και θα εκτελεστεί.

Το θάνατο του Καποδίστρια ακολουθεί ένα κενό εξουσίας, το οποίο γίνεται προσπάθεια να καλυφθεί από μια τριανδρία αποτελούμενη από τους Αυγουστίνο Καποδίστρια, Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και Ιωάννη Κωλέττη. Αυτοί με ψήφισμα της Γερουσίας θα αποτελέσουν μια προσωρινή Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδας, με πρόεδρο τον Αυγουστίνο. Η επιτροπή θα θεωρηθεί συνέχεια της διακυβέρνησης του Καποδίστρια, και σύντομα θα ανακύψουν και πάλι εμφύλιες συγκρούσεις. Θα δημιουργηθούν δύο Κυβερνήσεις: η νόμιμη κυβέρνηση του Αυγουστίνου Καποδίστρια στο Ναύπλιο, και αυτή του Ιωάννη Κωλέττη στην Περαχώρα. Ο εμφύλιος συνεχίζεται ως τον Ιούνιο του 1832, οπότε οι δυνάμεις θα τοποθετήσουν τον Όθωνα ως πρώτο βασιλιά της Ελλάδας.

Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια επικρατεί στην Ελλάδα αναταραχή. Οι αντιπρόσωποι του έθνους συνέρχονται στο Άργος στις 5 Δεκεμβρίου και αρχίζουν τις εργασίες της Ε´ Εθνικής Συνέλευσης. Τη διακυβέρνηση κατέχει προσωρινά η τριανδρία των Αυγ. Καποδίστρια, Θ. Κολοκοτρώνη και Ιω. Κωλέττη, με πρόεδρο τον πρώτο. Η Εθνοσυνέλευση θα ολοκληρωθεί στο Ναύπλιο στις 15 Μαρτίου 1832, οπότε θα ψηφιστεί το Ηγεμονικό Πολιτικό Σύνταγμα της Ελλάδας, το οποίο όμως δεν θα εφαρμοστεί ποτέ. Το Ηγεμονικό Σύνταγμα καθιέρωνε ως πολίτευμα της Ελλάδας τη συνταγματική μοναρχία και τον Βασιλιά ως ανώτατο άρχοντα. Η Εκτελεστική Εξουσία θα ανήκε στον Ηγεμόνα του έθνους, ενώ την νομοθετική θα αναλάμβαναν από κοινού ο Ηγεμόνας, η Γερουσία και η Βουλή. Μέχρι την άφιξη του Βασιλιά, Κυβερνήτης της Ελλάδας ορίστηκε ο Αυγουστίνος Καποδίστριας, ο οποίος όμως θα αναγκαστεί να παραιτηθεί μετά από κίνημα του Ιω. Κωλέττη (Μάρτιος 1832).

Στις 25 Απριλίου/7 Μαΐου θα υπογραφεί η Σύμβαση του Λονδίνου ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και τον εκπρόσωπο της Βαυαρίας, η οποία προβλέπει το μοναρχικό καθεστώς για την Ελλάδα και εκλέγει στο θρόνο τον Όθωνα. Με τη Σύμβαση αυτή η Ελλάδα γίνεται ανεξάρτητο κράτος και αναγνωρίζεται από τα άλλα κράτη.

Η πρώτη ελληνίδα πεζογράφος (1801-1832), που έκανε το γράψιμο τρόπο ζωής, αν και δεν είδε κανένα από τα έργα της να δημοσιεύεται. Πολλά χρόνια μετά τον θάνατό της (1881) ο γιος της δημοσίευσε λογοκριμένη την αυτοβιογραφία της, ένα από τα πρώτα πεζά κείμενα της νεοελληνικής γραμματείας που αναγνωρίζει στο βίωμα το δικαίωμα της έκφρασης, με ευθύτητα, αμεσότητα και αφοπλιστική ειλικρίνεια.

Η συγγραφέας που μίλησε για την καταπίεση των γυναικών στα αστικά και πατριαρχικά Επτάνησα και για τον έμφυλο αυτοκαθορισμό διατράνωσε την επιθυμία της να μην παντρευτεί αλλά να αφοσιωθεί στη μελέτη και τα γράμματα. Με το συγγραφικό έργο και τη ζωή της έθεσε όλο το ρεπερτόριο του φιλελεύθερου γυναικείου κινήματος των επόμενων δεκαετιών. Πέθανε νεότατη, το 1832, λίγο μετά τη γέννηση του γιου της.

Στις 9/21 Ιουλίου υπογράφεται ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις και την Οθωμανική Πύλη η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, με την οποία τα σύνορα του ελληνικού κράτους καθορίζονται στη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού. Προβλέπεται ακόμα η καταβολή από το Ελληνικό Κράτος αποζημίωσης ύψους 400 εκατομμυρίων τουρκικών γροσίων στην περίπτωση που τα σύνορα αριστερά του Σπερχειού προσδιοριστούν υπέρ της Ελλάδας, ενώ αν τα μέρη αυτά μείνουν στο Οθωμανικό Κράτος η αποζημίωση υπολογίζεται στα 30 εκατομμύρια γρόσια.

Στις 18/30 Αυγούστου υπογράφεται το Πρωτόκολλο της Συνδιάσκεψης του Λονδίνου, με το οποίο αποφασίζεται τα σύνορα του ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους να καθοριστούν στην πρώτη περίπτωση που προέβλεπε η σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, δηλαδή να περιλαμβάνονται και τα εδάφη αριστερά του Σπερχειού προκειμένου να υπάρχει αμοιβαία ασφάλεια ανάμεσα στα δύο κράτη. Τα σύνορα επομένως επανέρχονται στην γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού, και η Ελλάδα καλείται να καταβάλλει αποζημίωση στην Πύλη.

Στις 14 Ιουλίου αρχίζει τις εργασίες της η Δ΄ κατά συνέχεια Εθνική Συνέλευσις στην Πρόνοια του Ναυπλίου, η οποία αυτοανακηρύσσεται σε συντακτική χωρίς όμως να ψηφίσει τελικά Σύνταγμα. Η Συνέλευση επικυρώνει ακόμα την εκλογή του Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας και καταργεί τη Γερουσία. Σύντομα θα αρχίσουν και πάλι οι εμφύλιες συγκρούσεις, και οι Μεγάλες Δυνάμεις θα αναθέσουν σε γαλλικά στρατεύματα την επαναφορά της τάξης.

Σε αναμονή της άφιξης του Όθωνα, ο γαλλικός στρατός θα φτάσει κατά τις πρώτες μέρες του Ιανουαρίου στο Άργος, όπου θα εμπλακεί σε σύγκρουση με άτακτα ελληνικά στρατεύματα. Αφορμή υπήρξε η κράτηση από τους Γάλλους των οπλαρχηγών Κριεζιώτη και Τσόκρη, κάτι που οδήγησε τους Έλληνες να κινηθούν στρατιωτικά. Η σύγκρουση θα γενικευτεί στον γενικό πληθυσμό με αποτέλεσμα να χαθεί από γαλλικά πυρά σημαντικός αριθμός αμάχων.

Η άφιξη του Όθωνα στην Ελλάδα στις 25 Ιανουαρίου 1833 συνοδεύτηκε από την υποστήριξη της Ευρώπης σε χρήματα, στρατιωτικές και διοικητικές δυνάμεις, ώστε να σταθεροποιηθεί το νέο κράτος. Μέχρι την ενηλικίωσή του, ορίστηκε μια αντιβασιλεία αποτελούμενη από τους Βαυαρούς αξιωματούχους Άρμανσπεργκ, Μάουρερ, Χέιντεκ, και Άμπελ, που ξεκίνησε αμέσως την ανασυγκρότηση της χώρας, κυβερνώντας όμως αυταρχικά. Σκοπός τους ήταν η δημιουργία κεντρικών κυβερνητικών υπηρεσιών που θα ασκούσαν την εξουσία στο όνομα του Βασιλιά. Έδειξαν δραστήριο έργο σε όλους τους τομείς και ιδιαίτερα στην Δικαιοσύνη (σύνταξη νομικών κωδίκων 1833-1835), την Παιδεία (ίδρυση Πανεπιστημίου 1837), την Οικονομία (καθιέρωση δραχμής 1833), τη Διοικητική διαίρεση (διαίρεση σε νομούς και επαρχίες) κ.α. Ο Όθωνας ανέλαβε επίσημα τα καθήκοντά του τον Ιούνιο του 1835, διατηρώντας όμως τους αντιβασιλείς στα καθήκοντά τους. Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1843, μετά από την εκδήλωση της Επανάστασης της 3^ης Σεπτεμβρίου, αναγκάστηκε να παραχωρήσει Σύνταγμα, να απομακρύνει τους Βαυαρούς από τις θέσεις τους και να διορίσει πολιτικό πρόσωπο για Πρωθυπουργό. Θα παραμείνει στο θρόνο μέχρι και το 1862, οπότε θα εκδηλωθεί νέα εξέγερση και θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει την χώρα.

Με την άφιξη του Όθωνα αποσύρεται από εθνικό νόμισμα ο Φοίνικας και οι υποδιαιρέσεις του, νομίσματα τα οποία είχε εισάγει ο Ιωάννης Καποδίστριας, και αντικαθίσταται από τη Δραχμή. Το νέο νόμισμα υποδιαιρέθηκε σε 100 λεπτά, ενώ καθιερώθηκε η ισοτιμία με το γαλλικό φράγκο. Κυκλοφορούσαν τρεις κατηγορίες νομισμάτων: τα αργυρά, δηλαδή οι δραχμές, τα χάλκινα, δηλαδή οι υποδιαιρέσεις της δραχμής, και τα χρυσά. Αρχικά τα νομίσματα κόβονταν και εκδίδονταν στο Μόναχο, ενώ από το 1836 την λειτουργία αυτή ανέλαβε το Νομισματοκοπείο Αθηνών. Η δραχμή απεικόνιζε την πρόσοψη του Όθωνα με την επιγραφή Όθων Βασιλεύς της Ελλάδος.

Τον Απρίλιο του 1833 θα φύγει από την ζωή επιβαρυμένος από χρόνια προβλήματα υγείας ο Αδαμάντιος Κοραής. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογίους και εκφραστές του νεοελληνικού Διαφωτισμού και αφιερώθηκε με ζήλο στην παιδεία και την πνευματική αναγέννηση του ελληνικού έθνους. Από τις περισσότερο σημαντικές συμβολές του ήταν η θέση που πήρε στο γλωσσικό ζήτημα. Αντιτιθέμενος στην αρχαΐζουσα γλώσσα της εποχής, θεώρησε αναγκαία μια γλώσσα κοντά στην ομιλούμενη, χωρίς όμως ξένα στοιχεία, και βασισμένη στην αρχαία ελληνική. Μια τέτοια γλώσσα θα μπορούσε να γίνει κατανοητή από τους απλούς ανθρώπους και να συμβάλλει στη διάδοση της παιδείας.

Ένα από τα πρώτα μέτρα των Βαυαρών ήταν η μονομερής ανακήρυξη του αυτοκέφαλου της ελληνικής εκκλησίας. Το διάταγμα προέβλεπε πως κεφαλή της Εκκλησίας θα ήταν πλέον ο Βασιλιάς, από τον οποίο θα διορίζονταν και οι επίσκοποι, το κλείσιμο πολλών μοναστηριών και τη δήμευση των περιουσιών τους, ενώ έθετε γραμματέα της Ιεράς Συνόδου τον Θ. Φαρμακίδη. Τα νεωτερικά αυτά μέτρα προκάλεσαν την αντίδραση των συντηρητικών κύκλων και ιδιαίτερα του ρωσικού κόμματος, και υπήρξε η αιτία της ανάδυσης νέων συγκρούσεων. Έπαιξε ακόμα ρόλο στη σύγκρουση των Βαυαρών με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, ο οποίος καταδικάστηκε σε θάνατο για συνωμοσία εναντίον του Βασιλιά. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο καταδίκασε το αυτοκέφαλο, ενώ ο συμβιβασμός θα έρθει το 1850 με την αναγνώριση της διοικητικής ανεξαρτησίας της Εκκλησίας της Ελλάδας, η οποία όμως θα παρέμενε δογματικά ενωμένη με το Πατριαρχείο.

Η άλλοτε ένδοξη πόλη- κράτος των κλασικών χρόνων, στις αρχές του 19ου αιώνα δεν ήταν παρά μια μικρή και φτωχή κωμόπολη. Εκείνα τα χρόνια περιελάμβανε μόνο τις περιοχές του Ψυρρή και της Πλάκας μέχρι του Μακρυγιάννη. Προφανώς δεν υπήρχε καμία δημόσια υποδομή ή υπηρεσία: ύδρευση, φωτισμός ή συγκοινωνίες.

Για την προστασία των διάσπαρτων αρχαιοτήτων φρόντισε ο Όθωνας, ο οποίος έδωσε και την εντολή για την ανοικοδόμηση της νέας πρωτεύουσας στον Έλληνα αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη και στους Βαυαρούς Έντουαρντ Σάουμπερτ και Λέο φον Κλέντσε.

Οι συγκρούσεις του ρωσικού κόμματος με το νέο Βασιλιά άρχισαν πολύ σύντομα μετά την άφιξή του. Ένα από τα κύρια ζητήματα ήταν το θρησκευτικό, με το ρωσικό κόμμα να πιέζει να ασπαστεί ο προτεστάντης Βασιλιάς την ορθοδοξία, αλλά και να αντιπροσωπεύεται το κόμμα στη διοίκηση. Οι πιέσεις και οι διαμάχες θα έχουν όμως το αντίθετο αποτέλεσμα. Το ρωσικό κόμμα δεν θα έχει καμία εκπροσώπηση στο υπουργικό συμβούλιο, και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν θα αναγνωριστεί ως στρατιωτικός διοικητής. Παράλληλα, ο Κολοκοτρώνης είχε αναπτύξει αλληλογραφία με τον Ρώσο Υπουργό Εξωτερικών Nesselrode σχετικά με το εκκλησιαστικό ζήτημα, γεγονός που οδήγησε σε φόβους για εξέγερση του ρωσικού κόμματος. Ο Κολοκοτρώνης κατηγορείται έτσι για συνωμοσία εναντίον του Βασιλιά, και συλλαμβάνεται μαζί με το γιο του Γενναίο, τον Πλαπούτα και άλλους. Στη δίκη του Κολοκοτρώνη θα εμπλακούν και οι Μεγάλες Δυνάμεις. Τελικά ο Κολοκοτρώνης και ο Πλαπούτας θα κριθούν ένοχοι εσχάτης προδοσίας και θα καταδικαστούν σε θάνατο παρά την ηρωική άρνηση να υπογράψουν την απόφαση των δικαστών Α. Πολυζωίδη και Γ. Τερτσέτη. Η ποινή όμως εξαιτίας της κατακραυγής που ακολούθησε δεν εκτελέστηκε και μετατράπηκε σε εικοσαετή κάθειρξη. Μετά την ενηλικίωσή του, ο Όθωνας θα δώσει στον Κολοκοτρώνη χάρη.

Τον Σεπτέμβριο του 1834 η Αθήνα, η οποία έχει μόλις απελευθερωθεί από τους Τούρκους, επιλέγεται να γίνει η πρωτεύουσα του νέου κράτους σε ανάμνηση της δόξας του αρχαίου ελληνικού παρελθόντος της. Εκεί θα μεταφερθούν οι πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ, ενώ θα αρχίσει και μια ανοικοδόμηση με την ανέγερση των ανακτόρων (1825) και την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837) που θα την μετατρέψει από μια κωμόπολη σε πόλη με ευρωπαϊκές προδιαγραφές.

«Κι έρχοντας εδώ εις Αθήνα, πήρα ένα ζωγράφο Φράγκο και τον είχα να μου φκιάσει σε εικονογραφίες αυτούς τους πολέμους. […] Δεν γνώριζα τη γλώσσα του. Έφκιασε δύο τρεις, δεν ήταν καλές· τον πλέρωσα κι έφυγε. Αφού έδιωξα αυτό τον ζωγράφο, έστειλα και έφεραν από την Σπάρτη έναν αγωνιστή, Παναγιώτη Ζωγράφον τον έλεγαν [...] Έπαιρνα τον Ζωγράφο και βγαίναμεν εις τους λόφους και τόλεγα… Έτζι είναι εκείνη η θέση, έτζι εκείνη· αυτός ο πόλεμος έτζι έγινε, αρχηγός ήταν των Ελλήνων εκείνος, των Τούρκων εκείνος».

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα (Β΄ 349) από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη διαφαίνεται χαρακτηριστικά το αφηγηματικό και αισθητικό χάσμα μεταξύ τουρκοκρατούμενης Ελλάδας και Δύσης. Γιατί η λαϊκή ζωγραφική, με το απλό και κατανοητό ύφος της και τον πλατιά περιγραφικό της χαρακτήρα, βρισκόταν σε ριζική αντίθεση με την ψευδαισθητική τέχνη της αναπαράστασης, που είχε καλλιεργηθεί στη Δύση από την Αναγέννηση και μετά. 

Ο ζωγράφος του Μακρυγιάννη (περ. 1790 - μετά το 1843), καταγόταν από τη Σπάρτη και ήταν οπλαρχηγός στην Επανάσταση. Ελάχιστα είναι γνωστά για τη μαθητεία και το ζωγραφικό έργο του. Ήταν, ωστόσο, αγιογράφος, γεγονός που επιβεβαιώνει την επιβίωση της βυζαντινής παράδοσης και τη στενή σχέση της θρησκευτικής με την κοσμική λαϊκή τέχνη. 

Μετά από πρόταση του διευθυντή της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου και επίσημο αρχιτέκτονα της βαυαρικής αυλής Φρίντριχ φον Γκαίρτνερ, αποφασίστηκε να ανεγερθούν τα βασιλικά ανάκτορα στο λόφο της Μπουμπουνίστρας (Μπουμπουνίστρα λεγόταν, η περιοχή που σήμερα συμπίπτει με την οδό Ηρώδου του Αττικού, και περικλείει πολλές περιοχές έως και την πλατεία Συντάγματος.) Στις 6 Φεβρουαρίου 1836 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος στο υψηλότερο ανατολικό άκρο της πόλης. Με σεβασμό στην κληρονομιά της αρχαίας Αθήνας και εδραιώνοντας τις αρχές της αναγέννησης του αστικού κλασικισμού, ο Γκαίρτνερ σχεδίασε ένα λιτό, λειτουργικό και συμπαγές κτήριο. Οι πρώτοι βασιλείς, ο Όθωνας και η Αμαλία, εγκαταστάθηκαν στην νέα τους κατοικία στις 25 Ιουλίου 1843, και έμειναν εκεί μέχρι την έξωση του Όθωνα (1862). Το οικοδόμημα, σχεδόν έναν αιώνα μετά την κατασκευή του, μετατράπηκε σε Κτήριο της Βουλής και της Γερουσίας. Σήμερα είναι η Βουλή των Ελλήνων.

Η ιδέα της ίδρυσης Πανεπιστημίου στην Ελλάδα, που υπήρχε ήδη από τον καιρό του Αγώνα, υλοποιήθηκε στις 14 Απριλίου 1837, με την έκδοση του διατάγματος "Περί συστάσεως του Πανεπιστημίου". Ιδρύθηκε λοιπόν το Πανεπιστήμιο Αθηνών, που αποτελούσε το πρώτο Πανεπιστήμιο του ελληνικού κράτους αλλά και ολόκληρης της Βαλκανικής Χερσονήσου και της ευρύτερης περιοχής της Ανατολικής Μεσογείου. Εγκαινιάστηκε στις 3 Μαΐου 1837. Αρχικά στεγάστηκε σε ένα κτήριο στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης, το οποίο λειτουργεί σήμερα ως Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ονομάστηκε «Οθωνικό Πανεπιστήμιο» και αποτελούνταν από 4 Σχολές με 52 φοιτητές. Το 1841 οι διοικητικές υπηρεσίες και οι Σχολές μεταφέρθηκαν στο σημερινό «κεντρικό κτήριο» του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1932 το Πανεπιστήμιο ονομάστηκε επίσημα Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, προς τιμήν του Ιωάννη Καποδίστρια, πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας μετά την απελευθέρωση. Σήμερα, στο κεντρικό κτήριο στεγάζονται η Πρυτανεία, η Σύγκλητος, η Μεγάλη Αίθουσα Τελετών και άλλες σημαντικές κεντρικές υπηρεσίες.

«Πατέρας» του νέου πανεπιστημίου ήταν ο Καποδίστριας, ο οποίος αντιλήφθηκε την ανάγκη της ίδρυσής του, αλλά στη βάφτιση παρών ήταν μόνο ο βασιλιάς Όθωνας, που έδωσε και το όνομά του στο νέο πανεπιστημιακό ίδρυμα (ονομαζόταν Οθώνειο Πανεπιστήμιο μέχρι το 1862). Το σημερινό του όνομα (Καποδιστριακό) το απέκτησε συνεπεία όρου στη δωρεά του Ηπειρώτη ευεργέτη Ιωάννη Δόμπολη, που δεν ήταν άλλος από την αναφορά του ονόματος του πρώτου κυβερνήτη της χώρας μας.

Για τις εγκαταστάσεις του αρχικά αρκούσε η κατοικία του αρχιτέκτονα Κλεάνθη και οι πρώτοι του φοιτητές ήταν μόλις 52, από τους οποίους αποφοίτησαν ελάχιστοι. Περιλάμβανε αρχικά τέσσερις σχολές: Θεολογίας, Νομικής, Ιατρικής και Τεχνών. Το 1841 λειτούργησε το κτίριο που έδωσε το όνομά του στην οδό Πανεπιστημίου. Το 1960 ξεκίνησε η κατασκευή της πανεπιστημιούπολης στην περιοχή του Ζωγράφου. Οι εξετάσεις για την εισαγωγή φοιτητών στις διάφορες σχολές καθιερώθηκαν το 1927.

Τον Οκτώβριο του 1838, o Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, αφού παρακολούθησε στο Βασιλικό Γυμνάσιο της Αθήνας τη διδασκαλία του γυμνασιάρχη Γεωργίου Γενναδίου για τον Θουκυδίδη, εξέφρασε την επιθυμία να μιλήσει και ο ίδιος στους μαθητές. Η ομιλία του Γέρου του Μοριά δόθηκε στην Πνύκα, στις 8 Οκτωβρίου 1838. Μάλιστα, εκτός από τους μαθητές, συνέρρευσε πληθώρα ανθρώπων, για να ακούσει τον γηραιό στρατηγό. Η ομιλία συνιστά την πνευματική παρακαταθήκη του Κολοκοτρώνη προς τη νέα γενιά. Ο αγωνιστής της επανάστασης προτρέπει τους νέους να αποφεύγουν τη διχόνοια, που έβλαψε σοβαρά την επανάσταση, να διαφυλάξουν την Ορθόδοξη πίστη, και να αποκτήσουν παιδεία, ώστε μέσω αυτής να προοδεύσει το κοινωνικό σύνολο, μέσα στο οποίο εντάσσεται και ο καθένας ατομικά. Ο λόγος του κλείνει με τα εξής λόγια «Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο, οπού ημείς ελευθερώσαμε• και, δια να γίνη τούτο, πρέπει να έχετε ως θεμέλια της πολιτείας την ομόνοια, την θρησκεία, την καλλιέργεια του Θρόνου και την φρόνιμον ελευθερία.»

Παρά το γεγονός ότι το θέατρο προέρχεται από την Ελλάδα, γνώρισε την παρακμή την περίοδο της Τουρκοκρατίας, όπως και οι περισσότεροι τομείς της κοινωνικής ζωής. Όμως, μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση της χώρας από τον τουρκικό ζυγό, όλες οι συνήθειες και οι πολιτιστικές δράσεις άρχισαν να ανακάμπτουν σταδιακά. Με αυτό τον τρόπο ξεπρόβαλε δειλά και η τέχνη του θεάτρου. Αρχικά, στο νεοελληνικό θέατρο εμφανίζονταν μόνο άνδρες, καθώς οι αντιλήψεις της εποχής υποστήριζαν πως είναι ντροπή μία γυναίκα να γίνεται ηθοποιός και να εμφανίζεται στη σκηνή. Ωστόσο, κάποιες γυναίκες ξεπέρασαν αυτές τις αντιλήψεις και πραγματοποίησαν την επιθυμία τους. Μία από τις πρώτες Ελληνίδες ηθοποιούς ήταν η Αικατερίνη Παναγιώτου, η οποία καταγόταν από την Ήπειρο και ερχόμενη στην Αθήνα δούλεψε αρχικά ως εργάτρια μεταξουργείου. Το 1840 έλαβε μέρος στην πρώτη της παράσταση. Στην συνέχεια, το 1842 έγινε μέλος της Επιτροπής του Εν Αθήναις Θεάτρου, με την οποία συμμετείχε στο ανέβασμα πολλών θεατρικών παραστάσεων μέχρι την διάλυση της επιτροπής το 1846. Έκτοτε, η Αικατερίνη Παναγιώτου εγκατέλειψε το θέατρο, προκειμένου να παντρευτεί.

Η ψηφίδα προτάθηκε από την κυρία Φραντζέσκα-Ελευθερία Τσούνη.

Το γεγονός της ίδρυσης της Φιλαρμονικής Εταιρείας της Κέρκυρας, καθώς και όσων άλλων ακολούθησαν, συνδέεται άμεσα με την αυξανόμενη εθνική συνείδηση των Επτανησίων, οι οποίοι θεωρούσαν ντροπιαστικό το γεγονός να συνοδεύουν τις λιτανείες των Ελλήνων Αγίων οι αγγλικές και γαλλικές μπάντες. Το 1841, για πρώτη φορά στη λιτανεία του Αγίου Σπυρίδωνος έπαιξε ελληνική μπάντα, η οποία ξεσήκωσε θύελλα ενθουσιασμού στο πλήθος. Από τη συγκεκριμένη ημερομηνία και μετά η Φιλαρμονική απέκτησε και μουσική σχολή, το πρόγραμμα σπουδών της οποίας κατέστρωσε ο Μάντζαρος. Η σχολή διέθετε τάξη ανώτερων θεωρητικών και σύνθεσης, τάξη πνευστών και χορωδίας, για την προετοιμασία των μελών της μπάντας και των χορωδιών (ή και των εκκλησιαστικών χορών), καθώς και σχολές εγχόρδων και πιάνου. Συχνά οι μουσικοί της Φιλαρμονικής ενίσχυαν εκτελεστικά τους θιάσους όπερας που επισκέπτονταν το νησί.

Μετά από μία δεκαετία αιγυπτιοκρατίας (1830 – 1840), οι Μεγάλες Δυνάμεις επανέφεραν την Κρήτη υπό την κυριαρχία του Σουλτάνου (Συνθήκη του Λονδίνου, 3 Ιουλίου 1840). Οι εξελίξεις αυτές έδωσαν την ευκαιρία στους Κρήτες οπλαρχηγούς να οργανώσουν μία νέα επανάσταση, με σκοπό να επανατοποθετηθεί στο τραπέζι της διεθνούς διπλωματίας το κρητικό ζήτημα. Η επανάσταση κηρύχθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 1841, όμως απέτυχε πλήρως. Αξιοσημείωτο είναι πως με το κίνημα αυτό προβλήθηκε για πρώτη φορά από τους Κρήτες επαναστάτες η λύση της αυτονομίας του νησιού, την οποία απέρριψαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

Η Εθνική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1841 ως ανώνυμη ιδιωτική εταιρεία με αρχικό κεφάλαιο 5 εκατομμύρια δραχμές (διατέθηκαν 5.000 μετοχές των 1.000 δραχμών). Στους πρώτους μετόχους συναντά κανείς το ελληνικό κράτος, προσωπικότητες όπως ο βασιλιάς Λουδοβίκος Α΄ της Βαυαρίας, ο Νικόλαος Ζωσιμάς και ο Ιωάννης-Γαβριήλ Εϋνάρδος, αλλά και την τράπεζα Rothschild Frères Paris.

Το 1891 η Εθνική Τράπεζα ίδρυσε την Ελληνική Εταιρεία Γενικών Ασφαλίσεων «Η Εθνική» και το 1927 την Εθνική Κτηματική Τράπεζα. Σημείο καμπής στην ιστορία της ήταν το 1928, όταν έχασε το εκδοτικό προνόμιο μετά την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος.

Στις 30 Μαρτίου 1841 ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδας, με κεφάλαια που προήλθαν κατά βάση από το εξωτερικό. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της υπήρξε ο Γεώργιος Σταύρου. Η Εθνική Τράπεζα είχε το εκδοτικό προνόμιο χαρτονομισμάτων στην Ελλάδα ως το 1928, οπότε ιδρύθηκε η Τράπεζα της Ελλάδος, και για πολλές δεκαετίες παρέμεινε το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα του ελληνικού χώρου.

Στις 18 Οκτωβρίου 1843 συνέβη στη Χάλκη της Δωδεκανήσου ένας από τους πιο φονικούς σεισμούς των δύο περασμένων αιώνων. Το μέγεθός του ήταν 6,5 ρίχτερ, ενώ προκάλεσε το θάνατο 600 ανθρώπων, την κατάρρευση ενός ολόκληρου βουνού, και τη βύθιση πλοίων.

Ο Μάνθος Ριζάρης υπήρξε εκ των πρώτων μελών της Φιλικής Εταιρείας. Μεταξύ των φιλικών ήταν γνωστός με το συνθηματικό όνομα «Πρόθυμος»3, όπως ο Καποδίστριας ως «Ευεργετικός» και ο Υψηλάντης ως «Καλός». Το Πρόθυμος α̟πέδιδε τη μεγάλη και συνεχή προσφορά του στη Φιλική Εταιρεία. 

Οι χρηματικές χορηγίες των Αδελφών Ριζάρη για τις ανάγκες του Αγώνα, σύμφωνα με το υπάρχον οικονομικό κατάστιχο του Γεωργίου Ριζάρη, έφτασαν το ύψος των 50.500 ρουβλίων στις 8
Αυγούστου 1827. Για την προσφορά του ο Μάνθος Ριζάρης ανακηρύχθηκε α̟πό τη Φιλική Εταιρεία «Μέγας Ευεργέτης». 

Για την πραγματοποίηση του κοινού στόχου των αδελφών Ριζάρη απαιτήθηκε χρόνος, γιατί ο Γεώργιος έπρε̟πε ̟πρώτα να συγκεντρώσει τη διασκορπισμένη περιουσία τους. Η απόφασή του ήταν
αμετάκλητη: να δωρίσει την περιουσία του στο ήδη απελευθερωμένο Έθνος για την ίδρυση Σχολής που θα βελτίωνε τη μόρφωση του κλήρου και κατ’ επέκταση της νέας γενιάς των ελεύθερων Ελλήνων.

Για τον σκοπό αυτό, προέβη στην αγορά ακινήτων, η αξία και οι πρόσοδοι των οποίων έμελλε να πολλα̟λασιαστούν, ενώ καθόρισε με κάθε λεπτομέρεια τη λειτουργία της Εκκλησιαστικής Σχολής, που άνοιξε τις πύλες της, μετά τον θάνατό του, την 15η Μαΐου 1844.

Το όραμα των Αδελφών Ριζάρη, για τη λειτουργία αιωνίως της ευεργεσίας τους προς το Έθνος, μετά από 177 χρόνια, π̟αραμένει ζωντανό. Οι εκτελεστές της Διαθήκης, διαχρονικά, είχαν και έχουν ως βασική τους αποστολή την ανταπόκρισή τους στις προσδοκίες των Ευεργετών, για μια εκπαιδευμένη πατρίδα, εμβαπτισμένη στις αξίες της ορθοδοξίας, που δεν ξεχνά την ιστορία της.

Ο Θεόδωρος Βρυζάκης (1814-1878) γεννήθηκε στη Θήβα, βίωσε από παιδί τη φρίκη του πολέμου (ο πατέρας του απαγχονίστηκε από τους Τούρκους) και μεγάλωσε στο ορφανοτροφείο της Αίγινας. Το 1832 πήγε στο Μόναχο και το 1844 έγινε ο πρώτος Έλληνας που γράφτηκε στην Ακαδημία του Μονάχου (τελευταίος ήταν ο Δημήτρης Δάβης, που εισήχθη στο ίδρυμα το 1925), σηματοδοτώντας την αφετηρία της «Σχολής του Μονάχου» (με τον όρο αυτόν αναφέρεται στη βιβλιογραφία το σύνολο των εικαστικών καλλιτεχνών που σπούδασαν στην πρωτεύουσα της Βαυαρίας, μεταφέροντας κατόπιν στην Ελλάδα τις αισθητικές τάσεις και αντιλήψεις που διδάχτηκαν εκεί).

Ο Βρυζάκης ταυτίστηκε όσο κανένας άλλος καλλιτέχνης με την εξιδανικευμένη απεικόνιση της Επανάστασης και έδωσε μια σειρά πινάκων που με τον χρόνο έγιναν ταυτόσημοι με τα ιστορικά γεγονότα. Ωστόσο, τα έργα του, έχοντας χάσει κάθε έννοια ρεαλισμού, αποτελούν σκηνοθετημένα, εντυπωσιακά θεατρικά δρώμενα. Η Έξοδος του Μεσολογγίου (1853, Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα) συνιστά τυπικό παράδειγμα αυτής της αντίληψης. Η σύνθεση μοιράζεται σε δύο ζώνες: στην πάνω κυριαρχεί ο Χριστός ένθρονος, που ανοίγει τα χέρια του υποδεχόμενος τους ήρωες· στην κάτω, οι Έλληνες, αγέρωχοι, εξιδανικευμένοι, με τις πάλλευκες φουστανέλες τους, φωτίζονται από ένα γαλήνιο φως, καθώς εφορμούν εναντίον των Τούρκων.

Ο Νικόλαος Ι. Σαρίπολος γεννήθηκε στην Κύπρο, αλλά με το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821 η οικογένειά του υπέστη διωγμούς και μετανάστευσε στην Τεργέστη. Ως σύμβουλος του υπουργείου Εσωτερικών και πανεπιστημιακός συμμετείχε στη Β΄ εν Αθήναις Εθνική Συνέλευση και εισηγήθηκε το Σύνταγμα του 1864. Πατέρας εννέα παιδιών ανέπτυξε ένα πολύπλευρο επιστημονικό έργο, δημοσιεύοντας πλειάδα νομικών και ιστορικών μελετών.

Η Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα (1821-1900), κόρη του αγωνιστή της Επανάστασης καπετάν Γιάννη Μπούκουρα, βρέθηκε το 1848 στη Ρώμη προκειμένου να σπουδάσει στην Ακαδημία Καλών Τεχνών. Για να το καταφέρει, ντύθηκε με αντρικά ρούχα και χρησιμοποίησε το όνομα Χρυσίνης Μπούκουρης. Έγινε έτσι η πρώτη Ελληνίδα που παρακολούθησε ακαδημαϊκές σπουδές ζωγραφικής, αφού στα μέσα του 19ου αιώνα οι Σχολές Καλών Τεχνών ήταν κλειστές για τις γυναίκες, που διδάσκονταν εικαστικά στο σπίτι. Η νεαρή Ελληνίδα παρέμεινε στην Ιταλία για μεγάλο διάστημα, καθώς σπούδασε επίσης στην Ακαδημία της Φλωρεντίας, ίσως και της Νάπολης. Παντρεύτηκε τον καθηγητή ζωγραφικής Σαβέριο Αλταμούρα, με τον οποίο απέκτησε τρία παιδιά. Μετά τον χωρισμό τους, το 1857, επέστρεψε στην Ελλάδα και ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη ζωγραφική, διδάσκοντας (μεταξύ άλλων στο Αρσάκειο Παρθεναγωγείο) και εκθέτοντας έργα της. Η απώλεια των δύο παιδιών της, της Σοφίας και του επίσης ζωγράφου Ιωάννη Αλταμούρα, κλόνισε την ψυχική της υγεία. Απομονωμένη και ξεχασμένη σχεδόν από όλους, η Μπούκουρα-Αλταμούρα πέθανε το 1900 στις Σπέτσες, ενώ ο κύριος όγκος του έργου της είχε χαθεί. Η ίδια φέρεται να έκαψε τους περισσότερους πίνακές της το 1878, μετά τον θάνατο του γιου της.

Η επιρροή του Ελληνικού Πολιτισμού στην αισθητική των κυβερνητικών κτιρίων των ΗΠΑ είναι κάτι παραπάνω από εμφανής. Μόνο που δεν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική, αλλά επεκτείνεται και στο εσωτερικό τους, καθώς ένας Έλληνας ζωγράφος είναι πίσω από τις υπέροχες τοιχογραφίες στο Καπιτώλιο. Ο Κωνσταντίνος Μπρουμίδης, γιος Έλληνα μετανάστη με καταγωγή τα Φιλιατρά και Ιταλίδα μητέρα, γεννήθηκε στη Ρώμη το 1806 και έφτασε στις ΗΠΑ το 1852, όπου για 25 χρόνια ζωγράφιζε τη ροτόντα του Καπιτωλίου με πλέον γνωστό έργο του την «Αποθέωση του Ουάσιγκτον». Στην καταπληκτική σύνθεση ο Αμερικανός Πρόεδρος πλαισιώνεται από αρχαίους Έλληνες Θεούς, όπως η Αθηνά, ο Ήφαιστος, ο Ερμής και η Δήμητρα. Το έργο του κατέγραφε ταυτόχρονα την απίστευτη δυναμική του νέου έθνους, καθώς στον θόλο του Καπιτωλίου εμφανίζονται να συζητούν ο Βενιαμίν Φραγκλίνος και οι εφευρέτες Μορς (τηλέγραφος) και Φούλτον (ατμόπλοιο).

Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (1815-1891) είναι ο «πατέρας» της νεοελληνικής ιστοριογραφίας. Ήδη με τη δημοσίευση της πρώτης, σύντομης εκδοχής της Ιστορίας του ελληνικού έθνους το 1853, έργου που ολοκληρώθηκε αργότερα (1860-1874), έθεσε τις βάσεις του πιο επιδραστικού και ανθεκτικού ιδεολογικού σχήματος για την ελληνική ιστορία: του σχήματος της τριμερούς συνέχειας (Αρχαιότητα, Βυζάντιο, Νεότεροι χρόνοι).

Ο αγώνας του να καταδείξει τα λάθη της θεωρίας του Φαλμεράυερ για την καταγωγή των νέων Ελλήνων και η συνέχιση της προσπάθειας του Σπ. Ζαμπέλιου για την αποκατάσταση του Βυζαντίου εντός της εθνικής ιστορίας οδήγησαν στην εμπλοκή της ιστοριογραφίας στα γρανάζια της εθνικής ιδεολογίας. Εκφραστής της Μεγάλης Ιδέας και επιτελικό στέλεχος της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τον 19ο αιώνα, ενέπνευσε πολιτικούς, λόγιους, συγγραφείς αλλά και βασιλιάδες.

Πολύπλευρη προσωπικότητα, στενός φίλος και μαθητής του Σολωμού, ο Ιάκωβος Πολυλάς (1825-1896) εξοικείωσε τον «εθνικό ποιητή» με τη γερμανική φιλοσοφία, όντας ο ίδιος επηρεασμένος από τον Σίλλερ και τον Χέγκελ. Αναμετρήθηκε με αυταπάρνηση και υψηλό αίσθημα ευθύνης με τα κατάλοιπα και τα χειρόγραφα του Σολωμού, βάζοντάς τα σε τάξη και εκδίδοντας για πρώτη φορά τα σολωμικά Ευρισκόμενα (1859).

Τα εύστοχα κριτικά του «Προλεγόμενα» και η διαμάχη του με τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο εγκαινίασαν την πλουσιότατη έκτοτε σολωμική φιλολογία. Μεταφραστής της Ιλιάδας και Οδύσσειας, αλλά και των σαιξπηρικών έργων Άμλετ και Τρικυμία, έδωσε ορισμένες από τις στοχαστικότερες και αρτιότερες λογοτεχνικές μεταφράσεις στην ελληνική γλώσσα.

Με βασιλικό διάταγμα – δια υπογραφής Όθωνα Α΄- «Περί συστάσεως Ολυμπίων Αγώνων»,  διοργανώνονται «γενικοί αθλητικοί διαγωνισμοί κάθε 4 χρόνια, κατά την διάρκεια Διεθνών Εκθέσεων στο Ζάππειο Μέγαρο. Χρηματοδοτούνται από τον Βορειοηπειρώτη Εθνικό Ευεργέτη Ευάγγελο Ζάππα. Κι ονομάζονται «Ζάππειες Ολυμπιάδες».

Ο «Αλεξανδρινός» (1863-1933) έδωσε διεθνή διάσταση στη νεοελληνική ποίηση. Μοντέρνος πριν τον μοντερνισμό, λόγιος και αισθητιστής, ρεαλιστής και λεπτουργός του στίχου, προσγείωσε την ποίησή μας στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον, αποπνέοντας στοχαστικό βάθος, τολμηρό ερωτισμό και ιστορική αίσθηση. Αισθηματοποίησε την ιστορία, εξυμνώντας τολμηρά τον ηδονισμό της σάρκας.

Κατείχε όσο λίγοι την τέχνη της συμπύκνωσης. Το λεπτό ειρωνικό ύφος του χαμηλόφωνου και αντιλυρικού Καβάφη και η οικονομία του στίχου με την επιμονή του ποιητή στη λεπτομέρεια και την ακριβή έκφραση φέρνουν έναν άλλον αέρα στη νεοελληνική ποίηση. Το μικρό ποσοτικά έργο του, μόλις 154 αναγνωρισμένα ποιήματα, αποτελεί πεδίο ανεξάντλητο για τη φιλολογία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός» ιδρύθηκε στις 24 Ιουνίου 1865 από τους γιους του νομισματολόγου Παύλου Λάμπρου, εκ των οποίων ο Σπυρίδων Λάμπρος διετέλεσε αργότερα πρωθυπουργός. Πρώτος πρόεδρος εξελέγη ο πολιτικός και λογοτέχνης Μιχαήλ Λάμπρος. Με όραμα την «κοινή ωφέλεια και πρόοδο του λαού», ο Σύλλογος πολύ γρήγορα κατέστη πόλος έλξης των λογίων του 19ου αιώνα και αποτέλεσε την πρώτη Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών της Ελλάδας. Από πολύ νωρίς λειτούργησαν διάφορα τμήματα, όπως το φιλολογικό και αρχαιολογικό, το νομικό, το καλλιτεχνικό και το φυσιογνωστικό. Το 1872, με προτροπή και εισήγηση του Σπυρίδωνος Βασιλειάδη, ιδρύθηκε η νυκτερινή σχολή απόρων παίδων του «Παρνασσού», γεγονός το οποίο συνέβαλε καθοριστικά στο κοινωνικό όραμα του Συλλόγου. Στις 17 Μαρτίου 1875, ο «Παρνασσός» αναγνωρίσθηκε επίσημα ως σωματείο, με Βασιλικό Διάταγμα, ενώ είχε ήδη συνδεθεί με δεκάδες επιστημονικά σωματεία τόσο του εσωτερικού όσο και του εξωτερικού, αυξάνοντας με τον τρόπο αυτόν την εξωστρέφειά του.

Από το 1877, άρχισε η να εκδίδεται το ομότιτλο περιοδικό του Συλλόγου, στο οποίο φιλοξενήθηκαν και εξακολουθούν να φιλοξενούνται βαρυσήμαντα επιστημονικά άρθρα και μελέτες, και το οποίο ανταλλάσσεται με Διεθνή Επιστημονικά Περιοδικά. Για την κοινωνική και πνευματική του προσφορά βραβεύθηκε στις Διεθνείς Εκθέσεις των Παρισίων (1878, 1889, 1900) με αργυρό και χάλκινο μετάλλιο. Από το 1891 έγιναν τα εγκαίνια από τον τότε διάδοχο Κωνσταντίνο του μεγάρου του «Παρνασσού», στην πλατεία Αγίου Γεωργίου Καρύτση, τα σχέδια του οποίου είχε φιλοτεχνήσει ο αρχιτέκτονας Ιφικράτης Κοκκίδης. Στο συγκεκριμένο κτίριο λειτουργεί πλουσιότατη βιβλιοθήκη, καθώς και πινακοθήκη με 250 περίπου έργα σημαντικών Ελλήνων ζωγράφων του 20ού αιώνα, αλλά και σημαντικά γλυπτά. Κατά την διάρκεια της γερμανικής κατοχής, το εν λόγω μέγαρο επιτάχθηκε από τους κατακτητές και λειτούργησε ως στρατοδικείο Αθηνών. Στις 29 Δεκεμβρίου 1929, η νεοϊδρυθείσα τότε Ακαδημία των Αθηνών απονέμει στον σύλλογο αργυρό μετάλλιο, επιβραβεύοντας την έως τότε κοινωνική και επιστημονική δράση του και αναγνωρίζοντάς τον ως πρωτοπόρο στην προαγωγή των Γραμμάτων και των Τεχνών στην Ελλάδα. Επίσης και η Γαλλική Ακαδημία απένειμε, το 1935, στον Σύλλογο τιμητικό μετάλλιο με αφορμή την 300η επέτειο της ιδρύσεως της.

Επίτιμος πρόεδρος του «Παρνασσού» έχει αναγορευτεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίος, ενώ κατά τη μακρόχρονη πορεία του ο Σύλλογος στελεχώθηκε με διαπρεπείς προσωπικότητες της Επιστήμης, των Γραμμάτων και των Τεχνών, αλλά και της πολιτικής σκηνής του τόπου. Πρόεδροί του διετέλεσαν ο σοφός ιστορικός Κ. Παπαρρηγόπουλος, οι καθηγητές της Φιλοσοφικής Σχολής Καλλιτσουνάκης, Θεοδωρακόπουλος και Λιβαδάρας, ενώ η πλειοψηφία του Δ.Σ. αποτελείτο από διακεκριμένους Πανεπιστημιακούς. Μέλη του υπήρξαν κορυφαίοι λογοτέχνες, όπως ο Παλαμάς, ο Παράσχος, ο Δροσίνης, και διαπρεπείς πολιτικοί, όπως ο Κουμουνδούρος, Μαυροκορδάτος, Γούναρης, ο Τσαλδάρης, ο Τσάτσος. Επίτιμα μέλη του υπήρξαν μεταξύ άλλων ο ιδρυτής των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων Πιέρ ντε Κουμπερτέν, ο Γάλλος πολιτικός και πρωθυπουργός Ζωρζ Κλεμανσώ και ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Ουίνστον Τσώρτσιλ. Στην αίθουσα τελετών επίσης του «Παρνασσού» εκτελέστηκε για πρώτη φορά ο Ολυμπιακός Ύμνος.

Σήμερα ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός», με διοίκηση αποτελούμενη από διαπρεπείς επιστήμονες και λογίους, υπό την Προεδρία και Αντιπροεδρία των κκ. Β. Κωνσταντινόπουλου και Γ. Ζώρα συνεχίζει το έργο των πρωτοπόρων ιδρυτών του, με σεβασμό στο παρελθόν του, συνυφασμένο με την πολιτική και πολιτισμική ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, αλλά και με το βλέμμα στραμμένο στον 21ο αιώνα.

Η έκδοση της Πάπισσας Ιωάννας αποτέλεσε το μεγαλύτερο φιλολογικό σκάνδαλο του 19ου αιώνα. Ο Εμμανουήλ Ροΐδης (1836-1904) είναι ο πιο συνεπής επίγονος της παράδοσης του Διαφωτισμού στη διανόηση του νεοελληνικού κράτους, απομυθοποιώντας τις ευκολίες και τις βεβαιότητες. Σαρκαστικός και οξύς, με χαρισματικό προσωπικό ύφος, πικρόχολος και αντικληρικαλιστής, ο «αρνητής» Ροΐδης έστρεψε το κριτικό του βλέμμα στα κακώς κείμενα της νεοελληνικής κοινωνίας.

Κράτησε ψηλά τη σημαία του ορθολογισμού και του θετικισμού σε εποχές που το να αρνείται κανείς το όραμα της Μεγάλης Ιδέας ήταν τόλμημα. Εγκαινίασε το πρότυπο του συγκρουσιακού και παρεμβατικού διανοούμενου. Με το θάρρος της γνώμης του και με την ανηλεή ευθυκρισία του αναδείχθηκε στον κατεξοχήν ηθικό αντιρρησία του 19ου αιώνα.

«Προικισμένος υπό της φύσεως με άφθονα καλλιτεχνικά δώρα ηδύνατο ο Λύτρας και αλλαχού, εν ευρυτέρω καλλιτεχνικώ κόσμω να ευδοκιμήση και δόξης δάφνας πλείονας να δρέψη και πλούτον μείζονα να αποκτήση. Προυτίμησεν όμως, και εν μειονεκτική ων ενταύθα θέσει, να αφιερώση το τάλαντόν του εις την ιδίαν αυτού πατρίδα, γενόμενος ούτως όχι μόνον ο σπουδαιότερος παράγων αλλά και ο ιδρυτής, ούτως ειπείν, της νεωτέρας εν Ελλάδι καλλιτεχνίας».

Στο άρθρο του, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης (Εφημερίς, 10 Νοεμβρίου 1888) εξέφραζε αυτό που αναγνωρίζει σήμερα η έρευνα: ότι ο Νικηφόρος Λύτρας αποτελεί τον σημαντικότερο καλλιτέχνη του ελληνικού 19ου αιώνα, που συνέβαλε καίρια στην ωρίμανση της λόγιας εικαστικής έκφρασης στο νεοσύστατο κράτος, πρωταγωνίστησε στα καλλιτεχνικά ζητήματα, κυρίως όμως υπήρξε σπουδαίος δάσκαλος για σειρά νεότερων καλλιτεχνών.

Επιπλέον, με πίνακες όπως τα Κάλαντα (περ. 1872, ιδιωτική συλλογή) και το Ψαριανό μοιρολόι (πριν από το 1888, Εθνική Πινακοθήκη) αναγνωρίζεται ως ο «εισηγητής» της ηθογραφίας στη νεοελληνική τέχνη. Ο Λύτρας γεννήθηκε το 1832 στον Πύργο της Τήνου και σπούδασε ζωγραφική στην Αθήνα (1850-1855). Όμως η καλλιτεχνική διαμόρφωσή του συντελέστηκε στο Μόναχο, όπου συνέχισε τις σπουδές του (1860-1865). Επέστρεψε στην Αθήνα το 1866 και διορίστηκε καθηγητής στο Σχολείο των Τεχνών, θέση στην οποία έμεινε έως τον θάνατό του, το 1904.

Η πρώτη όπερα, Ο υποψήφιος βουλευτής, βασισμένη σε ελληνικό λιμπρέτο του Ιωάννη Ρινόπουλου και μουσική Σπυρίδωνος Ξύνδα ανεβαίνει στο θέατρο San Giacomo στην Κέρκυρα, απο τη Φιλαρμονική Εταιρεία. Ο Υποψήφιος πρωτοπόρησε εξαιτίας της χρήσης αφενός της δημοτικής γλώσσας στο λιμπρέτο και αφετέρου μελωδικών στοιχείων της επτανησιακής και ηπειρωτικής υπαίθρου στη μουσική. Επίσης, η πρεμιέρα του έργου στην Αθήνα την άνοιξη του 1888 έδωσε το έναυσμα για τη δημιουργία του πρώτου ελληνόφωνου επαγγελματικού οπερατικού θιάσου, ο οποίος αποτέλεσε τον «πρόγονο» της της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Περισσότερο από όλα αυτά όμως ο Υποψήφιος Βουλευτής πρωτοπόρησε και από πλευράς μηνυμάτων: η πρώτη ελληνική όπερα δεν αφορούσε τη δόξα του αρχαίου ή του πρόσφατου παρελθόντος, αλλά αντιθέτως παρουσίαζε ρεαλιστικά, αν και με κωμικό τρόπο, τις δυσκολίες της κερκυραϊκής αγροτιάς και τους ανερμάτιστους και διαπλεκόμενους πολιτικούς, οι οποίοι μαζί με τους πρόθυμους ακολούθους τους εκμεταλλεύονταν τους αμόρφωτους και πάμπτωχους αγροτικούς πληθυσμούς του νησιού με μόνο στόχο τη νομή και διατήρηση της εξουσίας.

Μετά τους πολέμους του 1821, η Ελλάδα προσπαθώντας να ανακάμψει δέχεται προτάσεις για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής! Η πρώτη πρόταση έπεσε στο τραπέζι στις αρχές του 1835 από τον Γάλλο μηχανικό Φραγκίσκο Φεράλδη που αφορούσε την σύνδεση της Αθήνας με τον Πειραιά, χωρίς όμως να δοθεί συνέχεια στο θέμα. Στην συνέχεια το 1843 ο Αλέξανδρος Ραγκαβής κάνει με τη σειρά του την ίδια πρόταση για δημιουργία σιδηροδρομικής γραμμής, αλλά ούτε και αυτός βρήκε υποστήριξη. Στις 16/6/1855, η κυβέρνηση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου εισήγαγε στην Βουλή νομοσχέδιο για την κατασκευή της γραμμής Αθήνα-Πειραιάς, έτσι το 1868 ιδρύεται η αγγλική Ανώνυμος Εταιρία του από Αθηνών εις Πειραιά Σιδηροδρόμου(ΣΑΠ) και αναλαμβάνει το έργο κατασκευής της γραμμής!

Στις 17/2/1869 ολοκληρώνονται οι εργασίες και παραδίδεται στην κυκλοφορία, η συνολικού μήκους 8,5 χλμ. γραμμή με αφετηρία το Θησείο και τερματικό σταθμό τον Πειραιά! Η μέρα βαπτίζεται ιστορική. Γίνονται τα εγκαίνια και η δοκιμή της πρώτης σιδηροδρομικής γραμμής στην ελληνική επικράτεια. Στην Αττική ακούγονται τα σφυρίγματα της ατμάμαξας εν ονόματι «Όλγα» όπου έλκει έξι βαγόνια με 200 καλεσμένους κάνοντας τη διαδρομή Θησείο-Πειραιάς σε 19 λεπτά! Δέκα μέρες αργότερα γίνονται τα επίσημα εγκαίνια της γραμμής και των σταθμών και στις 28/2/1869 ξεκινάει η εμπορική εκμετάλλευση της με οκτώ δρομολόγια τις καθημερινές και εννέα τις Κυριακές και τις Δευτέρες ανά κατεύθυνση!

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Αθανάσιου Σταμούλη.

Ένας από τους διαμορφωτές της νεοελληνικής ιδεολογίας. Ο Νικόλαος Γ. Πολίτης (1852-1921) υπήρξε ο εισηγητής της επιστήμης της Λαογραφίας στην Ελλάδα. Οι Μελέται επί του βίου των νεωτέρων Ελλήνων (1871-1874) και οι πολύτιμες συλλογές παροιμιών, δημοτικών τραγουδιών, παραμυθιών, ηθών και εθίμων του νέου ελληνισμού τον καθιστούν σημαντική μορφή της εθνικής μας αυτογνωσίας.

Η πρωτοβουλία του, το 1883, για τη διοργάνωση από το περιοδικό Εστία ενός λογοτεχνικού διαγωνισμού διηγήματος με θέματα «ελληνικά» πυροδότησε τη στροφή του πεζογραφικού ενδιαφέροντος στην ηθογραφία, τον ρεαλισμό και την ψυχογραφία και έγινε η αφορμή για την εμφάνιση πλειάδας νέων συγγραφέων. Το έργο του Πολίτη, με έμφαση στη μελέτη του λαού, άσκησε ισχυρή ιδεολογική επίδραση στο νεοελληνικό κράτος στο γύρισμα του 20ού αιώνα.

Στα τέλη του 19ου αιώνα Επτανήσιοι μουσικοί που έρχονται στην Αθήνα, σε συνεργασία με Ιταλούς (που ήρθαν επίσης από τα Επτάνησα) και Γερμανούς (που σχετίζονταν με τη βασιλική αυλή), ίδρυσαν φιλαρμονικές εταιρείες και μουσικούς συλλόγους στα πρότυπα των επτανησιακών. Το 1871 ιδρύθηκε η Φιλαρμονική Εταιρεία Ευτέρπη, που λειτούργησε ως το 1875 και αποτέλεσα τον πιο δραστήριο μουσικό παράγοντα της Αθήνας. Το 1871 ιδρυθηκε ο Μουσικός και Δραματικός Σύλλογος, τμήμα του οποίου ήταν το Ωδείο Αθηνών, που εγκαινίασε τη λειτουργία του τον Ιανουάριο του 1873. Στο Ωδείο εργάστηκαν οι περισσότεροι μουσικοί της Ευτέρπης. Σπουδαίο ρόλο στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του έπαιξε ο μουσικός διευθυντής του βασιλικού εκκλησιαστικού χορού Αλέξανδρος Κατακουζηνός, που δίδασκε φωνητικά και διηύθυνε στην ουσία το ίδρυμα.

Η ιστορία των ξένων επενδύσεων στην Ελλάδα, στην… αμαρτωλή εκδοχή της, η ελληνική γραφειοκρατία, ο πολιτικαντισμός, ο λαϊκισμός και το όνειρο του εύκολου πλουτισμού συνθέτουν την υπόθεση που χαρακτηρίστηκε ως η πρώτη χρηματιστηριακή απάτη, χωρίς χρηματιστήριο, στην Ελλάδα.

Τα Λαυρεωτικά ξεκίνησαν όταν ο Ιταλός επιχειρηματίας Σερπιέρι αγόρασε τα Μεταλλεία Λαυρίου. Η διαμάχη του με το ελληνικό δημόσιο λίγο έλειψε να προκαλέσει ξένη στρατιωτική επέμβαση στη χώρα μας, ενώ τη λύση φάνηκε να δίνει ο επιχειρηματίας Συγγρός, που αγόρασε τα δικαιώματα της εταιρείας και… εξέδωσε μετοχές.

Με τη φήμη περί ύπαρξης χρυσού ζωντανή, οι Έλληνες πουλούσαν τα κτήματά τους για να αγοράσουν τα πολυπόθητα χαρτάκια, τα οποία σύντομα αποδείχθηκαν άνευ ουσιαστικού αντικρίσματος.

«Η ζωή του Χαλεπά είνε ένα παραμύθι. Είνε το Παραμύθι της Πεντάμορφης», έλεγε σε ομιλία του, στην Ακαδημία Αθηνών, το 1925 ο γλύπτης Θωμάς Θωμόπουλος, με αφορμή την έκθεση γλυπτών του Χαλεπά από τη λεγόμενη «μεταλογική» του περίοδο. Ο Γιαννούλης Χαλεπάς (1851-1938) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους και πλέον αναγνωρισμένους νεοκλασικιστές γλύπτες του 19ου αιώνα, η εργασία του οποίου διακόπηκε τραγικά με την εμφάνιση της ψυχικής του νόσου περί το 1877-1878. Μάλιστα, από το 1888 έως το 1902 ήταν έγκλειστος στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας και έκτοτε έμεινε απομονωμένος στην Τήνο. Η έκθεση του 1925 συνέβαλε καίρια στην επανανακάλυψη του γλύπτη και στην επιστροφή του στην Αθήνα, το 1930, όπου έζησε μια δεύτερη περίοδο σημαντικής δημιουργίας. 

Η «Κοιμωμένη» του Χαλεπά είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα της νεοελληνικής γλυπτικής και συγκαταλέγεται ανάμεσα στα αριστουργήματα του ελληνικού 19ου αιώνα. «Στην είσοδο του Νεκροταφείου των Αθηνών», σημείωνε ο Θωμόπουλος, «σταματά πάντα τον επισκέπτη ένα επιτύμβιο. Είνε το μνημείο της Αφεντάκη, της νεαράς κόρης που κοιμάται ήσυχα τον αιώνιο ύπνο», σχολιάζοντας ότι «το κλασικό πνεύμα του Γιαννούλη Χαλεπά ποτίζεται κατ' ευθείαν από το αστείρευτο ποτάμι της Ελληνικής Τέχνης».

Ο Δημήτριος Βικέλας (1835-1908) αποτέλεσε το πρότυπο του ολοκληρωμένου λογίου που παρεμβαίνει δραστικά στα ζητήματα της νεοελληνικής παιδείας.

Επιδόθηκε σε όλα τα είδη του λόγου: μυθιστόρημα, ποίηση, ταξιδιωτικό αφήγημα, δοκίμιο, αρθρογραφία, απομνημόνευμα, αυτοβιογραφία, μετάφραση. Έμπορος-λόγιος της ελληνικής παροικίας του Λονδίνου, με το αυτοβιογραφικό και αντιηρωικό αφήγημα Λουκής Λάρας (1879) έκλεισε τον ρομαντικό πεζογραφικό κύκλο του 1821, εκφράζοντας το εμπορικό πνεύμα και τις αστικές και κοσμοπολιτικές αξίες που ευδοκιμούν σε καιρούς ειρήνης.

Η ίδρυση του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων και η συμμετοχή του στην αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων το 1896, ως πρώτου προέδρου της ΔΟΕ, είναι δείγματα της ευρύτητας του πνεύματός του.

Στις αρχές του 1885, ιδρύεται από τον μετέπειτα Δήμαρχο Πειραιά Παύλο Δαμαλά και 51 προσωπικότητες της εποχής, ο Όμιλος Ερετών (κωπηλατών) με έδρα το Ν. Φάληρο. Το αρχαιότερο αθλητικό σωματείο των Βαλκανίων. Στις 15 Ιουνίου του ίδιου έτους, αναγνωρίζεται με Βασιλικό διάταγμα η λειτουργία του. Το 1888, μεταφέρει την έδρα του στον Πειραιά, αναγείροντας το κτίριο όπου στεγάζεται μέχρι σήμερα. Τα αντίστοιχα καταστατικά λειτουργίας, ψηφίστηκαν άρθρο προς άρθρο στην Βουλή και δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα της κυβερνήσεως!

Το 1886, διεξάγει τους πρώτους στην ιστορία του νεώτερου ελληνισμού επίσημους αθλητικούς αγώνες. Το 1888, τους πρώτους διεθνείς. Ο Π. Δαμαλάς, ο Θ. Ρετσίνας και άλλα στελέχη του Ομίλου, πρωτοστατούν στην οργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών αγώνων. Το 1906, συνεχίζοντας τις πρωτοπορίες, ιδρύει γυναικείο τμήμα. Το 1927, συμμετέχει στην ίδρυση της Κωπηλατικής Ομοσπονδίας.

Η δραστηριότητά του υπήρξε αδιάλειπτη, μέσα στις μεγάλες θύελλες και τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς που συντελέστηκαν όλα αυτά τα χρόνια στην χώρα μας. Συνεχίστηκε και μες τις αφόρητες συνθήκες της γερμανικής κατοχής. Και μάλιστα το 1943, η Διοίκηση του Ομίλου απαντά αρνητικά στο αίτημα συμμετοχής στις προπονήσεις, κωπηλατών του στρατού κατοχής. Οι Γερμανοί συμμορφώνονται στην απαγόρευση και δεν κάνουν χρήση βίας!

Στην μεταπολεμική Ελλάδα, ο Όμιλος Ερετών αναδεικνύεται για δεκαετίες κυρίαρχος των πανελληνίων αγώνων. Το απίστευτο πλήθος αγωνιστικών επάθλων και διακρίσεων που εκτίθεται και φυλάσσεται στις εγκαταστάσεις του Ομίλου, αφηγείται την ποιότητα του αγωνιστικού απολογισμού μέχρι σήμερα. Αμέτρητες πανελλήνιες νίκες, συμμετοχές και διακρίσεις κορυφαίων αθλητών του με την εθνική ομάδα σε διεθνείς αγώνες, παγκόσμια πρωταθλήματα και ολυμπιακούς αγώνες, με κορυφαία επίδοση την 6η θέση στο σκιφ στην Ολυμπιάδα του Λος Άντζελες με τον Κων/νο Κοντομανώλη.

Στα τέλη του 20ου αιώνα, πάντα πρωτοπόρος, ανοίγεται σε μία χωρίς προηγούμενο για την ελληνική κωπηλασία ανάπτυξη μαζικού αθλητισμού, ιδρύοντας τμήματα ΑΜΕΑ, ασκουμένων κάθε ηλικίας και Πανεπιστημίου Πειραιά. Την ίδια περίοδο, ύστερα από μια πετυχημένη διεξαγωγή προπονητικών κοινοβίων σε διάφορες περιοχές της χώρας, πραγματοποιεί το πρώτο προπονητικό κοινόβιο σωματείου στο εξωτερικό!

Καθ όλη τη διάρκεια της δράσης του, στις τάξεις του περιλαμβάνει αδιακρίτως αθλητές και μέλη κάθε κοινωνικής κατηγορίας.

Σήμερα ο Όμιλος Ερετών, ξανά σε ανοδική τροχιά, βρίσκεται στην 6η θέση της πανελλήνιας κατάταξης και αθλητές του αγωνίζονται με την εθνική ομάδα.
Το υπό ίδρυση Μουσείο κωπηλασίας του Ομίλου που στεγάζεται στο παράρτημα της Ζέας, περιλαμβάνει πολύτιμα παλαιά σκάφη, κειμήλια και το σπουδαίο και εκτεταμένο Αρχείο του.
Η μακροβιότητα του Ομίλου Ερετών και η πλούσια διαρκής δράση του χωρίς πάγια έσοδα, σε μια ταραγμένη εποχή που συνέτριψε τόσες ανθρώπινες πραγματοποιήσεις, αποτελεί παράδοξο μόνο γι αυτούς που δεν γνωρίζουν τις δυνάμεις που απελευθερώνει το φίλαθλο πνεύμα. Σ αυτό το πνεύμα ο Όμιλος Ερετών, ατενίζει το 2021 και το απώτερο μέλλον με αισιοδοξία. Και υπηρετεί το αθλητικό ιδεώδες, με τον τρόπο εκείνο που αποδίδει στην κοινωνία υγιείς και έντιμους πολίτες.

Με αδιάλειπτη ποιητική και κριτική παρουσία για 60 περίπου χρόνια, από το ξεκίνημά του με τα Τραγούδια της πατρίδος μου (1886), ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943) βιογράφησε τους εθνικούς πόθους και τα οράματα της Μεγάλης Ιδέας, μετακένωσε τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά αισθητικά και ιδεολογικά ρεύματα της εποχής στα ελληνικά γράμματα, ενηλικίωσε την ποιητική μας γλώσσα και αναγέννησε τον λυρισμό στην Ελλάδα.

Ειδικά με τη Φοινικιά (1900) και την Ασάλευτη ζωή (1904) έδειξε τις δυνατότητες αφομοίωσης του σολωμικού λυρισμού, προαναγγέλλοντας την «καθαρή ποίηση» και τους νεότερους ποιητές της «ελάσσονος» κλίμακας. Παράλληλα, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κριτικούς, που οι αξιολογήσεις του συγκρότησαν τον νεοελληνικό κανόνα. Αναγνωρίστηκε ως το ποιητικό ισόβαρο του Χαρίλαου Τρικούπη και του Ελευθέριου Βενιζέλου.

Η Καλλιρρόη Παρρέν (1861-1940) είναι η πρώτη Ελληνίδα φεμινίστρια. Με τη διεθνή εμπειρία της, εισήγαγε στην Ελλάδα τα φεμινιστικά αιτήματα που έθεσαν στα τέλη του 19ου αιώνα οι σουφραζέτες στην Ευρώπη, κυρίως όσον αφορά τα εκπαιδευτικά και εργασιακά δικαιώματα των γυναικών. Η Εφημερίς των Κυριών, την οποία διηύθυνε για τριάντα χρόνια (1887-1917), ως η πρώτη Ελληνίδα εκδότρια και δημοσιογράφος, υπήρξε πρωτοποριακό έντυπο της εποχής, καθώς συντασσόταν αποκλειστικά από γυναίκες. Η κοινωφελής δράση της Παρρέν υπήρξε πλούσια, όπως και το λογοτεχνικό και δοκιμιακό της έργο. Σημαντική υπήρξε η συνεισφορά της στη διατήρηση της λαϊκής παράδοσης, με την ίδρυση του Λυκείου των Ελληνίδων (1911).

Ο Γιάννης Ψυχάρης (1854-1929) είναι ο γλωσσολόγος που κατέστη συνώνυμο του μαχόμενου δημοτικισμού, επιβάλλοντας τη θέση ότι ο γλωσσικός αγώνας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα δεν έχει μόνο λογοτεχνικό αλλά και ιδεολογικό περιεχόμενο. Καθηγητής Γλωσσολογίας στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών στο Παρίσι, αντιτάχθηκε σθεναρά στους καθαρολόγους και στη βαριά παράδοση του αρχαϊσμού, δημιουργώντας ένα ευρύ και παθιασμένο δίκτυο υποστηρικτών της «γλώσσας του λαού».

Το πεζογράφημά του Το ταξίδι μου (1888) αποτέλεσε έργο-σταθμό στην προσπάθεια μετάβασης της πεζογραφίας στη δημοτική. Ο Ψυχάρης, χωρίς να αποφύγει τις ακρότητες και τις υπερβολές, υπερασπίστηκε τη δημοτική γλώσσα με το πεζογραφικό του έργο αλλά και με πλήθος μελετών, επηρεάζοντας καθοριστικά τις πιο ζωηρές λογοτεχνικές μορφές της εποχής του.

Το Ιδρυτικό Καταστατικό του Συλλόγου των Ολυμπιονικών δημοσιεύεται στο υπ' αριθμόν 183 φύλλο της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, στις 28 Ιουνίου 1891. Με υπογραφή  έγκρισης από τον βασιλέα Γεώργιο Α΄ και τον υπουργό των Εσωτερικών - και πρωθυπουργό - Θεόδωρο Π. Δηλιγιάννη. O Πανελλήνιος, σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής, «ετέλει την 7ην Ιανουαρίου του 1895 μεγαλοπρεπέστατα τα εγκαίνια του Γυμναστηρίου αυτού εν συρροή απείρου εκλεκτού κόσμου, εκτιμώντας το εθνωφελές αυτού έργον»!

Ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα ήταν η διάνοιξη της διώρυγας του Ισθμού. Το θέμα απασχόλησε τον ζωγράφο Κωνσταντίνο Βολανάκη (1837-1907), ο οποίος απεικόνισε τόσο τις εργασίες της διάνοιξης όσο και τα εγκαίνια της διώρυγας σε αρκετές παραλλαγές. Ο Βολανάκης υπήρξε ο σημαντικότερος Έλληνας ζωγράφος που ασχολήθηκε με το είδος της θαλασσογραφίας. Σπούδασε στην Ακαδημία του Μονάχου και επέστρεψε στην Ελλάδα το 1882, περιβεβλημένος με την αίγλη της διεθνούς καταξίωσης, καθώς είχε κερδίσει διεθνή διαγωνισμό με θέμα τη ναυμαχία της Λίσσας (1868, Μουσείο Καλών Tεχνών, Βουδαπέστη).

Στην Αθήνα είχε ήδη εξασφαλίσει μια έδρα στη Σχολή Καλών Τεχνών και μια μεγάλη παραγγελία από το υπουργείο Ναυτικών, τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας (1882, Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος). Η παράσταση έβριθε συμβολισμών: αφενός αποτελούσε τεκμήριο ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού συνδέοντας το νεοελληνικό κράτος με την αρχαία Ελλάδα, αφετέρου αντιπαρέβαλλε τη νίκη των αρχαίων προγόνων με τις νίκες των σύγχρονων Ελλήνων κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Αναμφίβολα, όμως, τα χαρακτηριστικότερα έργα του Βολανάκη παραμένουν οι γραφικές απεικονίσεις λιμανιών –ιδίως του Πειραιά–, καθώς και θαλασσογραφίες όπου τον τόνο δίνουν οι απαλοί τόνοι του δειλινού και η μελαγχολική διάθεση.

Ανακαλύπτονται οι δύο δελφικοί ύμνοι στον Απόλλωνα (παιάνες του 2ου π.Χ. αιώνα), από τα εκτενέστερα λείψανα της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Μεταγραφή έκανε πρώτος ο Theodore Reinach το 1893 και το 1894. Εκδηλώνεται ζωηρός ενθουσιασμός τόσο από τους Έλληνες, όσο και από τους Ευρωπαίους. Σοβαρή και πυκνή αρθρογραφία για την ανακάλυψη αναπτύσσεται στον τύπο της Κωνσταντινούπολης, παρά της Αθήνας, τουλάχιστον αμέσως μετά την ανακάλυψη. Στην Αθήνα η ανακάλυψη ωθεί σε πολλές ερμηνείες των λειψάνων της αρχαίας ελληνικής μουσικής, που παρουσιάζονται σε ποικίλες ενοργνανώσεις μαζί με μεταγενέστερη ελληνική μουσική. Στις 26 Μαρτίου 1894, δόθηκε στην αίθουσα Φιλομούσων, συναυλία της Γαλλικής Εταιρείας Αλληλοβοηθείας, όπου παίχτηκε ο ύμνος του Απόλλωνα σε μετάφραση Παλαμά και εναρμόνιση του Γάλλου Νικόλ.

Η προσφυγή στον διεθνή δανεισμό με τοκογλυφικούς όρους, ο πολιτικός ανταγωνισμός στη βάση πελατειακών σχέσεων και μια σειρά μεγάλων έργων οδήγησαν την Ελλάδα στη χρεοκοπία του 1893. Η στάση πληρωμών (διακόπηκε η αποπληρωμή των δανείων, η πληρωμή των δημοσίων υπαλλήλων και η εξόφληση των προμηθευτών του Δημοσίου) ανάγκασε την κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη να λάβει μια σειρά επώδυνων μέτρων και να αποδεχθεί τον διεθνή οικονομικό έλεγχο.

Αν και η φράση «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» φαίνεται πως δεν ειπώθηκε ποτέ, καθώς δεν υπάρχει στα πρακτικά της Βουλής, αποτυπώθηκε στα πρωτοσέλιδα της εποχής και αποδόθηκε στον Χαρίλαο Τρικούπη. Για τον πολιτικό που άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στα πολιτικά πράγματα της χώρας μας, έργα όπως η ανάπτυξη σιδηροδρομικού δικτύου, η Διώρυγα της Κορίνθου, η αποξήρανση της Κωπαΐδας καθώς και οι στρατιωτικοί εξοπλισμοί ήταν εκ των ων ουκ άνευ προϋποθέσεις για να φθάσουμε στην πραγμάτωση της Μεγάλης Ιδέας, που τότε κυριαρχούσε στις αναζητήσεις κοινωνίας και στην πολιτική.

Από τον τύραννο της Κορίνθου Περίανδρο, ο οποίος φέρεται να μελέτησε πρώτος το ενδεχόμενο διάνοιξης διώρυγας στον Ισθμό, χρειάστηκε να περάσουν περισσότερα από 2.300 χρόνια για να γίνει πραγματικότητα η νέα θαλάσσια δίοδος. Και πολλοί επίδοξοι κατασκευαστές: ο Δημήτριος ο Πολιορκητής, ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Καλιγούλας, αλλά και ο Νέρωνας, ο οποίος το ξεκίνησε χτυπώντας τη γη του Ισθμού με χρυσή αξίνα. Ακολούθησαν οι Βυζαντινοί και οι Ενετοί, ενώ ακόμη και ο Καποδίστριας έβαλε το συγκεκριμένο έργο στο τραπέζι.

Ο 19ος αιώνας ήταν η κατάλληλη εποχή για την πραγματοποίησή του, έστω και αν χρειάστηκε να φθάσουμε σχεδόν στο τέλος του για να δούμε το έργο ολοκληρωμένο. Η τελική φάση ξεκίνησε με την κυβέρνηση Ζαΐμη το 1869 και τα εγκαίνια έγιναν από τον πρωθυπουργό Σωτηρόπουλο το 1893. Η διώρυγα είναι μήκους 6.346 μ., ενώ το πλάτος της στην επιφάνεια της θάλασσας είναι 24,6 μ. και στο βυθό της 21,3 μ.. Το βάθος της κυμαίνεται μεταξύ 7,5 και 8 μ.

Ο ευρέως γνωστός ως «Εθνικός Αθηνών» αποτελεί σαρξ εκ σαρκός του ΓΣ Πανελλήνιος, καθώς 12 μέλη του  διαφωνούν με την προτεραιότητα στους αγώνες και τη θέλουν στις αθλητικές  υποδομές. Ο αθλητής του Εθνικού ΓΣ Ιωάννης Μητρόπουλος, κέρδισε την πρώτη χρυσή Ολυμπιακή νίκη για την Ελλάδα το 1896 στους κρίκους. Ο Δημήτριος Λούνδρος, κέρδισε το χάλκινο μετάλλιο στο δίζυγο, σε ηλικία μόλις δέκα ετών και 218 ημερών! Είναι ο μικρότερος Ολυμπιονίκης στην ιστορία των Αγώνων.

Σκοπός της η διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων. Πρώτος πρόεδρος της ο διάδοχος Κωνσταντίνος. Το 2000 η ΕΟΑ θα μετονομαστεί σε ΕΟΕ (Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή), δεδομένου ότι   διοργανώτρια των Αγώνων του 2004 είναι  πλέον, η ΟΕΟΑ «ΑΘΗΝΑ 2004».

Εμπνευστές της ο Πιερ ντε Φρεντί Βαρόνος Κουμπερτέν κι ο εκ Σύρου ορμώμενος – με καταγωγή από τη Βέροια – λογοτέχνης Δημήτριος Βικέλας (αναλαμβάνει την Προεδρία της). Πρώτη ουσιαστική απόφαση στο Διεθνές Συνέδριο της, η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων το 1896  Ο Δημήτρης Βικέλας ήταν εκπρόσωπος του ΓΣ Πανελλήνιος (ο οποίος είχε προσκληθεί τιμής ένεκεν από τον Πιερ ντε Φρεντί Βαρόνο Κουμπερτέν) στην ιδρυτική συνεδρίαση της ΔΟΕ.

Αντιλήφθηκε την αγάπη του για τα μαθηματικά κάνοντας μετρήσεις στην πυραμίδα του Χέοπα, ενώ εργαζόταν για τη βρετανική εταιρεία που κατασκεύαζε το φράγμα του Ασουάν. Από εκεί έφυγε για σπουδές στη Γερμανία, όπου δίδασκαν κορυφαίοι μαθηματικοί. Ολοκληρώνοντας το διδακτορικό του στο Γκέτινγκεν θέλησε να επιστρέψει στην Ελλάδα, αλλά το καλύτερο που του προσφέρθηκε ήταν θέση δασκάλου σε επαρχιακό σχολείο. Έμεινε στη Γερμανία και έγινε πανεπιστημιακός δάσκαλος. Μεταξύ άλλων συνδέθηκε και με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν.

Συνεδριάζει για πρώτη φορά η Οργανωτική Επιτροπή των Ολυμπιακών Αγώνων με πρόεδρο τον διάδοχο Κωνσταντίνο και αντιπρόεδρο τον Ιωάννη Φωκιανό. Ένα από τα θέματα της επιτροπής είναι η ανεύρεση πόρων. Η μεγαλύτερη δωρεά είναι αυτή του Γεωργίου Αβέρωφ, 920.000 χρυσών δραχμών, για την περάτωση κι ανανέωση των μαρμάρων (εξ ου …Καλλιμάρμαρο από τότε) Παναθηναϊκού Σταδίου.

Από το 1890 είχε ξεκινήσει η ιδέα για την δημιουργία ενός ελληνικού Συλλόγου της Ιωνίας. Τότε Άγγλοι, κυρίως, στρατιωτικοί στη Σμύρνη (διέμεναν στον Μπουρνόβα) μύησαν Έλληνες στο ποδόσφαιρο. Έφτιαξαν και γήπεδο ως έδρα της «Bournobat Juniors Athletic Association of Smyrna». Σε αυτό διεξάγονταν μέχρι το 1904 οι Πανιώνιοι Αγώνες με διεθνείς συμμετοχές.

200Διεξάγονται τα «Τήνια» τον Δεκαπενταύγουστο, μετά την απόφαση της ΔΟΕ (Ιούνιος 1894, Παρίσι) «περί μελέτης αρχών φιλαθλητισμού και αναβίωσης Ολυμπιακών Αγώνων». Είναι το πρώτο… Test Event πριν τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες. Εφαρμόζονται νέοι διεθνείς αθλητικοί κανονισμοί. Δίνονται μετάλλια (ασημένιο και χάλκινο) κι έγινε χρήση πιστολιού στην εκκίνηση δρόμων ταχύτητας.

Ο Ολυμπιακός Ύμνος συντέθηκε για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896 από τον Κερκυραίο συνθέτη Σπύρο Σαμάρα, σε ποίηση του Κωστή Παλαμά. Γράφτηκε ένα χρόνο νωρίτερα και ακούστηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 1896 στο Φιλολογικό Σύλλογο "Παρνασσός". Στις 25 Μαρτίου 1896 ο Βασιλιάς Γεώργιος από το Παναθηναϊκό Στάδιο κήρυξε την τελετή έναρξης των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων. Κατά τις επόμενες Ολυμπιάδες και μέχρι το 1956 η εκάστοτε διοργανώτρια χώρα ήταν υποχρεωμένη να διοργανώνει τον δικό της Ολυμπιακό Ύμνο. Το 1936 ο Ύμνος των Αγώνων του Βερολίνου, τον οποίο είχε συνθέσει ο Ρίχαρντ Στράους, αποφασίστηκε να είναι ο μόνιμος Ύμνος των Ολυμπιακών Αγώνων, απόφαση που λίγο αργότερα ανακλήθηκε και από το 1954 έως το 1956 επικράτησε ο Ύμνος του Πολωνού Μίχα Σπίσακ. Τελικά, το 1958 ο ύμνος των Σαμάρα / Παλαμά επελέγη από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή ως ο επίσημος ύμνος του Ολυμπιακού Κινήματος και από την Ολυμπιάδα της Ρώμης το 1960 ανακρούεται στις τελετές έναρξης και λήξης κάθε Ολυμπιάδας. Η πρωτότυπη παρτιτούρα φυλάσσεται στην έδρα της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής στη Λωζάνη.

Ο Μαρίνος Αντύπας δίνει το παρών στον αγώνα των Κρητών για ανεξαρτησία. Διακόπτει τις σπουδές του στη Νομική Αθηνών και με άλλους συμφοιτητές του παίρνει μέρος στην Κρητική Επανάσταση του 1896. Επιστρέφει στην πρωτεύουσα με τραύμα στο στήθος. Συμμετέχει σε συλλαλητήρια και διαδηλώσεις κατά της βασιλικής οικογένειας για την ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 με αποτέλεσμα να συλληφθεί και να φυλακιστεί.

Μετά από ένα διάλειμμα εκδοτικών και πολιτικών προσπαθειών στη Κεφαλονιά, πηγαίνει στη Θεσσαλία, όπου αναλαμβάνει επιστάτης στα κτήματα του θείου του Γεώργιου Σκιαδαρέση. Εκεί διέγραψε χρέη κολίγων, τους αύξησε την αμοιβή στο 75% από το 25% της παραγωγής και τους προσέφερε την αργία της Κυριακής. Δεν έμεινε σε αυτά. Ξεκίνησε περιοδείες στις οποίες προέτρεπε τους φτωχούς αγρότες να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους.

Το 1907 δολοφονήθηκε με εντολή τσιφλικάδων της περιοχής. Τα τελευταία λόγια που του αποδίδονται ήταν: «Ισότης, αδελφότης, ελευθερία».

Ήταν απόγευμα της 25ης Μαρτίου 1896 (με το παλαιό ημερολόγιο) όταν ακούστηκε για πρώτη φορά ο «Ολυμπιακός Ύμνος», που σήμανε την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και το πέρασμά τους στη σύγχρονη εποχή. 241 αθλητές από 14 χώρες έκαναν πραγματικότητα το όνειρο του Πιερ ντε Κουμπερτέν. Για τη χώρα μας η κορυφαία στιγμή ήταν η νίκη του Σπύρου Λούη στον Μαραθώνιο, με τον Έλληνα δρομέα να αποθεώνεται από το κοινό που είχε κατακλύσει το Παναθηναϊκό Στάδιο.

Η διοργάνωση δεν ήταν η πρώτη προσπάθεια αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων. Είχαν προηγηθεί οι Ζάππειες Ολυμπιάδες (1859, 1870, 1875 και 1888-1889) και τα Ολύμπια του 1870. Η Αθήνα επικράτησε τότε του ανταγωνισμού από το Λονδίνο και το Παρίσι, κερδίζοντας τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, είδηση που προκάλεσε ενθουσιασμό και… οικονομικούς πονοκεφάλους.

Πέραν του Παναθηναϊκού Σταδίου (όπου διεξήχθησαν η άρση βαρών, η γυμναστική, η πάλη και τα αγωνίσματα του στίβου), αγώνες έγιναν ακόμη στο Ζάππειο Μέγαρο (ξιφασκία), τον κόλπο της Ζέας (κολύμβηση), τον Όμιλο Αντισφαίρισης Αθηνών, το Ποδηλατοδρόμιο Νέου Φαλήρου και το Σκοπευτήριο Καλλιθέας.

Ο Γεώργιος Βιζυηνός (1849-1896) με το στέρεο επιστημονικό του υπόβαθρο στην ψυχολογία και με το ιδιοφυές λογοτεχνικό του ταλέντο εγκαινίασε το ψυχογραφικό είδος στη νεοελληνική πεζογραφία και τελειοποίησε το διήγημα. Έξι μόλις διηγήματα, δημοσιευμένα σχεδόν όλα μεταξύ 1883-1884 στο περιοδικό Εστία, ορισμένα ποιήματα, μια διατριβή και τα παιδικά του αφηγήματα συνιστούν το σύνολο του δημιουργικού έργου του.

Προσέδωσε ψυχογραφικό βάθος και κριτικό ρεαλισμό στην ελληνική ηθογραφία, αποφεύγοντας τον απλοϊκό λαογραφισμό και την ειδυλλιακή εξιδανίκευση. Κανείς συγγραφέας ως τότε δεν είχε θέσει το παιδί στο επίκεντρο της πεζογραφίας του. Από το 1892 έγκλειστος στο ψυχιατρείο, πέθανε τη χρονιά της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων.

Είναι Κυριακή του Πάσχα. Παραμονή της έναρξης των 1ων Σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας κι ο βασιλέας Γεώργιος κάνει τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ. Η επόμενη ημέρα, η 25η Μαρτίου, είναι η πρώτη ημέρα των 1ων Σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας και έχει επιλεγεί συμβολικά για τη σημασία της επετείου  στην ελληνική ιστορία σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο, το οποίο ίσχυε τότε. Συνολικά συμμετέχουν 311 αθλητές από 13 χώρες, εκ των οποίων οι 169 εκπροσωπούν την Ελλάδα (δεν επιτρεπόταν η συμμετοχή αθλητριών). Συνολικά συμμετέχουν 230 Έλληνες, εκπροσωπώντας και άλλες χώρες. Η Ελλάδα κερδίζει 10 χρυσά, 8, αργυρά. Παρούσες είναι 14 χώρες με 241 αθλητές. Το 66% είναι Έλληνες!

Ο Αμερικανός Τζέιμς Κόνολι στο τριπλούν της εποχής,  είναι ο πρώτος σύγχρονος Ολυμπιονίκης. Στη δισκοβολία ο Παναγιώτης Παρασκευόπουλος κατακτά το αργυρό μετάλλιο με επίδοση 28μ.95, ενώ ο Σωτήρης Βερσής κατακτά το χάλκινο με 27μ.76. Ο δίσκος φτιάχνεται από ξύλο και η περιφέρεια του καλύπτεται με μεταλλικό  περίβλημα. Η βολή του ακολουθεί τον αρχαίο ελληνικό τρόπο, δηλαδή γίνεται εν στάσει!

Με τη νίκη του καθίσταται εθνικός ήρωας. Διανύει τα 40χλμ σε 2 ώρες, 58 λεπτά και 50 δευτερόλεπτα. Δεύτερος τερματίζει ο Μανιάτης από τον Πειραιά  Χαρίλαος Βασιλάκος, με χρόνο 3 ώρες, 6 λεπτά και 3 δευτερόλεπτα . Ο Σπύρος Λούης πεθαίνει στα 67 του (1940), ανήμερα της εθνικής επετείου της 25^ης  Μαρτίου. Πάμπτωχος και λησμονημένος. Τον θυμήθηκαν μόνον όταν σε ηλικία 63 ετών, καλείται από τον Hitler να είναι σημαιοφόρος της αποστολής κατά την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Βερολίνου, αλλά αρνήθηκε.

 Η Μαρία Καλοποθάκη (1859-1941 ) είναι η πρώτη Ελληνίδα γιατρός. Με σπουδές στην Αμερική και τη Γαλλία, όπου κυριαρχούσε πιο φιλελεύθερο πνεύμα και οι γυναίκες δεν αποκλείονταν από τα μαθήματα, τα εργαστήρια, το ανατομείο, τους θαλάμους των νοσοκομείων και το χειρουργείο, η Μαρία Καλαποθάκη, γνωρίζοντας τις ανάγκες και τις ελλείψεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα, στρέφεται στην έρευνα γύρω από τις χρόνιες γαστρεντερικές δυσλειτουργίες των βρεφών.

Ωστόσο, με το ξέσπασμα του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 και αφού έχει επιστρέψει στην Ελλάδα, η βασίλισσα Όλγα της αναθέτει την εκπαίδευση των εθελοντών νοσηλευτριών. Η Μαρία Καλοποθάκη παρασημοφορήθηκε από τη βασίλισσα Όλγα για το έργο της. Το 1899 έλαβε αργυρό μετάλλιο με σταυρό και ερυθρή ταινία, με χαραγμένη τη χρονολογία 1897, σε ειδική τελετή που οργανώθηκε στα ανάκτορα για τις γυναίκες που συμμετείχαν στον πόλεμο.

Ημέρα Σάββατο, κάπου 28 σύλλογοι  συναντιούνται στις εγκαταστάσεις τού Πανελλήνιου ΓΣ και συμφωνούν. Την επαύριο Κυριακή, στον Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός, συγκαλείται Συνέδριο. Αποφασίζουν την δημιουργία του ΣΕΑΓΣ, μετέπειτα ΣΕΓΑΣ. Την ίδια μέρα ψηφίζεται το καταστατικό της ιστορικότερης ελληνικής Ομοσπονδίας. Κατ’ αρχήν αποτελεί κέλυφος για πολλά αθλήματα, κυρίως ατομικά και στη συνέχεια ομαδικά, όπως το μπάσκετ και το βόλεϊ. Ο ΣΕΓΑΣ δρομολόγησε τους Βαλκανικούς και Μεσογειακούς Αγώνες.

Ο Δημήτρης Σαρδούνης, γνωστός ως «Μίμαρος», γεννημένος στην Πάτρα το 1859, θεωρείται ο γενάρχης του Καραγκιόζη στην Ελλάδα και ένας από τους μεγαλύτερους δημιουργούς του Θεάτρου Σκιών. Ο Μίμαρος απάλλαξε τον ελληνικό Καραγκιόζη από τις βωμολοχίες και τις ανηθικότητες του τουρκικού προκατόχου του. Έκανε μια σειρά από καινοτομίες στην τέχνη του θεάτρου σκιών. Χρησιμοποίησε πρώτος την ασετιλίνη ως μέσο φωτισμού, σχεδιάζοντας και φτιάχνοντας μόνος του τη συσκευή. Επίσης, κατασκεύασε φιγούρες από χαρτόνι, διεύρυνε το πλάτος της σκηνής από 2 σε 4 μέτρα, έχοντας πλέον χώρο για να προσθέσει στον μπερντέ διάφορα τοπία, ανάλογα με την παράσταση. Αυτός, ακόμα, επεξεργάστηκε μορφολογικά και καθιέρωσε την καλύβα του Καραγκιόζη και το σαράι του Πασά και τα τοποθέτησε αντικριστά, όπως τα γνώρισαν οι μεταγενέστεροι. Παράλληλα, εμπλούτισε τη δραματολογία του θεάτρου σκιών με χαρακτήρες, φιγούρες και έργα από την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Το 1899 ο «Μίμαρος» επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Αθήνα και έδωσε σειρά παραστάσεων, από τα μέσα Αυγούστου έως τα τέλη Οκτωβρίου και μάλιστα για πρώτη φορά σε «κανονικά» θέατρα της εποχής.

Η ψηφίδα προτάθηκε από τον κ. Χριστόδουλο Θεοδόση.

Οι γονείς του, κυρίως η μητέρα του, τον προόριζαν για γιατρό. Όμως η μουσική έρεε στο σώμα και το μυαλό του Μανώλη Καλομοίρη. Μετά τις γυμνασιακές του σπουδές, από την Κωνσταντινούπολη ταξίδεψε στη Βιέννη προκειμένου να ασχοληθεί με τη μουσική. Από εκεί επόμενος σταθμός είναι η Ρωσία και τελικός προορισμός η Αθήνα.

Από τη θέση του καθηγητή στο «Ωδείο Αθηνών» ίδρυσε το «Ελληνικό Ωδείο» και στη συνέχεια το «Εθνικό Ωδείο» διευρύνοντας τους μουσικούς ορίζοντες της χώρας μας. Ορκισμένος οπαδός της δημοτικής, χρησιμοποίησε τη γλώσσα του λαού στο πρόγραμμα της πρώτης του συναυλίας στην Αθήνα μετά την επιστροφή του στην πρωτεύουσα από τη Ρωσία.

Ο Τέλλος Άγρας (1899-1944), ελάσσων ποιητής των χαμηλών τόνων και φωτισμών, αλλά και μείζων κριτικός του Μεσοπολέμου, μας κληροδότησε την αισθητική αντίληψη που υποστηρίζει ότι «η μορφή είναι η εφαρμοσμένη ηθική του καλλιτέχνου». Ο ποιητής των Καθημερινών, της αθηναϊκής γειτονιάς, του μικροαστικού δρόμου και της λαϊκής συνοικίας έπλεξε το εγκώμιο της αστικής καθημερινότητας με τον συστηματικότερο τρόπο.

Ο κριτικός, με το αισθητήριο και τη σπάνια οξυδέρκεια, την καλαισθησία και την αδιόρατη ειρωνεία, ήταν ένας επαρκής αναγνώστης που προσέγγιζε τα κείμενα με ιερότητα. Συστηματοποίησε την κριτική στην Ελλάδα, αφήνοντας πολύτιμη παρακαταθήκη τα αξεπέραστα σχόλιά του για τον Καβάφη και τον Καρυωτάκη.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, για μεγάλη μερίδα του κοινού, ο Γεώργιος Ιακωβίδης (1853-1932) αποτελούσε μαζί με τους Λύτρα και Γύζη μια «καλλιτεχνική τριανδρία» (σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του ζωγράφου Παύλου Μαθιόπουλου). Ο Ιακωβίδης είχε επιστρέψει στην Αθήνα πανηγυρικά τον Μάιο του 1900, κουβαλώντας στις αποσκευές του το Χρυσό Μετάλλιο από τη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού (1900) για τον πίνακα Παιδική συναυλία.

Ήταν ήδη διάσημος ζωγράφος στο Μόναχο, όμως ο θάνατος της συζύγου του, το 1899, τον έκανε να αναζητήσει αλλαγή περιβάλλοντος. Επέστρεψε στην Ελλάδα, προκειμένου να αναλάβει τη διεύθυνση της Εθνικής Πινακοθήκης, η ίδρυση της οποίας αποτελούσε πάγιο αίτημα των εικαστικών καλλιτεχνών και της αθηναϊκής κοινωνίας, σηματοδοτούσε δε το αυξανόμενο ενδιαφέρον όχι μόνο για την αρχαιότητα, αλλά και για τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία στο νεοελληνικό κράτος.

Το 1904, με τον θάνατο του Λύτρα, ο Ιακωβίδης κατέλαβε επίσης την έδρα του στη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ το 1910 εκλέχτηκε διευθυντής της, καθώς και πρόεδρος του νεοσύστατου Συνδέσμου Ελλήνων Καλλιτεχνών. Έτσι, μέσα σε μια δεκαετία ο Ιακωβίδης τέθηκε επικεφαλής τριών κομβικών θεσμών: της Εθνικής Πινακοθήκης, της Σχολής Καλών Τεχνών και του συνδικαλιστικού σωματείου των καλλιτεχνών, επιβεβαιώνοντας την ατομική του επικράτηση στην εικαστική ζωή της Αθήνας και κυρίως την κυριαρχία του ακαδημαϊσμού.

Ο Νικόλαος Γύζης (1842-1901) υπήρξε ο πιο αναγνωρισμένος Έλληνας καλλιτέχνης του 19ου αιώνα, ζωγράφος που πραγμάτωσε με τον εμφατικότερο τρόπο την ελληνική και ευρωπαϊκή ρομαντική ιδέα για «καλλιτεχνική αναγέννηση» της αρχαίας Ελλάδας. «Από τους αρχαίους χρόνους, ότε η Ελληνική ψυχή παρήγαγε τον Παρράσιον, τον Ζεύξιν, τον Απελλήν και τους άλλους, και μέχρι της Αναγεννήσεως των Τεχνών, ότε ο Θεοτοκόπουλος μόνος παρουσιάζεται ως καλλιτέχνης Γραικός εν Ισπανία, ουδένα άλλον Έλληνα παρήγαγεν ο Ελληνισμός μέχρι της σήμερον έχοντα το καλλιτεχνικόν τάλαντον του Γύζη», σημείωνε ο γλύπτης Λάζαρος Σώχος στο περιοδικό Πινακοθήκη τον Μάρτιο του 1901, με αφορμή τον θάνατο του ζωγράφου. Γιατί ο Γύζης αποτέλεσε λαμπρό παράδειγμα του τι μπορούσαν να επιτύχουν οι νεαροί Έλληνες καλλιτέχνες φτάνοντας με τα λιγοστά τους εφόδια από την Αθήνα στο Μόναχο, και με την εκλογή του στην έδρα ζωγραφικής της εκεί Ακαδημίας, το 1882, λειτούργησε ως φάρος για πλήθος νέων.

Από την αρχή της σταδιοδρομίας του ο Γύζης προσπάθησε να ισορροπήσει μεταξύ των δύο κύριων θεματικών του επιλογών: της ιδεαλιστικής ζωγραφικής και της ηθογραφίας. Ωστόσο, από το 1890 στράφηκε σχεδόν αποκλειστικά προς τα ιδεαλιστικά θέματα, χάρη στα οποία αναγνωρίστηκε ως ένας από τους σπουδαιότερους «Γερμανούς» καλλιτέχνες της εποχής, με βαθιά επίδραση στο κίνημα του Jugendstil.

Για πολλούς μελετητές είναι ο πρώτος υπολογιστής, για άλλους χρονολόγιο ή όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων. Από τη στιγμή που είδε το φως του ήλιου στα χέρια αλιέων που τον εντόπισαν ανοιχτά των Αντικυθήρων, ο μηχανισμός έχει συγκεντρώσει το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον. Ο κόσμος βρισκόταν στα 1900, περίπου δύο χιλιάδες χρόνια από την κατασκευή του και από το ναυάγιο του πλοίου όπου διατηρήθηκε μέχρι την ανακάλυψή του.

Για τη δημιουργία του χρησιμοποιήθηκε μπρούντζος. Θεωρείται η αρχαιότερη συσκευή με γρανάζια. Χάρη στην τεχνολογία της αξονικής τομογραφίας στο εσωτερικό του έχουν εντοπιστεί περιστρεφόμενοι δίσκοι με αστρονομικούς όρους, αλλά και… οδηγίες χρήσης!

Το 1903, μια ομάδα σπουδαστριών της Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας, με προεξάρχουσα τη Σοφία Λασκαρίδου, έφτασε μέχρι το Παλάτι και τον βασιλιά Γεώργιο Α΄, προκειμένου να ζητήσουν την εφαρμογή της μεικτής φοίτησης ανδρών και γυναικών στη Σχολή Καλών Τεχνών και την κατάργηση του ιδιαίτερου Τμήματος Θηλέων. Βασικό αίτημά τους ήταν η ίση μεταχείριση και οι ίσες ευκαιρίες (σε βραβεύσεις και υποτροφίες) με τους άρρενες συσπουδαστές τους, μέσα από την ένταξή τους στο κανονικό πρόγραμμα μαθημάτων της Σχολής, που προέβλεπε και τη μελέτη του ανδρικού γυμνού (από την οποία αποκλείονταν, για λόγους ηθικής, οι νεαρές σπουδάστριες). Η Λασκαρίδου (1882-1965) είχε ήδη ολοκληρώσει τη φοίτησή της στο Τμήμα Θηλέων (1894-1900) και είχε μετεκπαιδευτεί στο Παρίσι αλλά επέστρεψε στη Σχολή το 1903 και έλαβε ισότιμο πτυχίο το 1907. Με υποτροφία, συνέχισε τις σπουδές της στο Μόναχο και στο Παρίσι, επέστρεψε δε οριστικά στην Αθήνα το 1915. Υπήρξε μια από τις επιφανέστερες γυναίκες ζωγράφους στην Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα: ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την τοπιογραφία, εισάγοντας νεωτερικές αντιλήψεις στην ελληνική ζωγραφική, ανέπτυξε έντονη εκθεσιακή δραστηριότητα και δίδαξε ζωγραφική στη Σχολή Νηπιαγωγών Καλλιθέας, που είχε ιδρύσει η μητέρα της, η πρωτοπόρα παιδαγωγός Αικατερίνη Χρηστομάνου.

Η μετάφραση και το ανέβασμα της Ορέστειας του Αισχύλου στα νέα ελληνικά από το Βασιλικό Θέατρο, με χρηματοδότηση από τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ και σκοπό τη διευκόλυνση της κατανόησης του κειμένου από το κοινό, θεωρήθηκαν προσβολή της εθνικής ταυτότητας και καταστροφή της ελληνικής γλώσσας. Φοιτητικά συλλαλητήρια και διαδηλώσεις για την προάσπιση της αρχαίας ελληνικής παράδοσης κατέληξαν σε αιματηρή συμπλοκή με τον στρατό, πολλούς τραυματίες και έναν νεκρό. Τα γεγονότα αυτά έμειναν στην ιστορία ως «Ορεστειακά». Η παράσταση κατέβηκε μετά από παράκληση του Γεωργίου Α΄.

Στην καριέρα της η Μαρίκα Κοτοπούλη (1887-1954) διακρίθηκε ως  Ηλέκτρα στην Ορέστεια, ως Ιφιγένεια και Μαργαρίτα στον Φάουστ του Γκαίτε, ως Ηλέκτρα του Χόφμανσταλ, ως Φαύστα στην ομώνυμη τραγωδία του Δημητρίου Βερναρδάκη, ως Θεοδότη στους Ισαύρους του Κλέωνος Ραγκαβή και ως Στέλλα Βιολάντη στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Γρηγόριου Ξενόπουλου. Ήταν επίσης και μεγάλη δασκάλα του θεάτρου.

Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951), δημιουργός ενός από τους επιδραστικότερους γυναικείους χαρακτήρες στα νεοελληνικά γράμματα, της Στέλλας Βιολάντη (1909), κατέστησε το όνομα Στέλλα συνώνυμο του αγώνα της γυναίκας για ερωτικό (και όχι μόνο) αυτοπροσδιορισμό, μαζί με τους σκηνοθέτες που πάτησαν στα χνάρια του: Κακογιάννης, Οικονομίδης και Κούτρας (Στρέλλα).

Θεωρείται ο εισηγητής του αστικού ρεαλισμού στο νεοελληνικό μυθιστόρημα και θέατρο. Αν και εκκινεί από τη ζακυνθινή και αθηναϊκή ηθογραφία, ξεγλιστρά παρεκκλίνοντας σε έναν ζωντανό νατουραλισμό, που στις καλύτερες στιγμές του προσεγγίζει τη δραματουργία του Ίψεν. Διευθυντής της εμβληματικής Διαπλάσεως των Παίδων (1896-1948) και ιδρυτής της Νέας Εστίας (1927), διακρίθηκε για την κριτική του οξυδέρκεια, πρωτοπαρουσιάζοντας τον Καβάφη στο ελληνικό κοινό (1903).

Ένας μουσικός που έφυγε από τη ζωή χωρίς να έχει απολαύσει την αναγνώριση που άξιζε (1904-1949). Στα έργα του πέτυχε να αφομοιώσει τις επιρροές που είχε από την κλασική και την ελληνική παραδοσιακή μουσική, αναπτύσσοντας  μια δική του παραλλαγή του δωδεκαφθογγικού συστήματος. Αποφοίτησε από το Ωδείο Αθηνών ως βιρτουόζος στο βιολί, κερδίζοντας το χρυσό μετάλλιο για την ερμηνεία του.

Ακολούθησαν οι σπουδές στο Βερολίνο και η επιστροφή στην Αθήνα μετά από έναν χωρισμό που σημάδεψε τη ζωή του. Η επιστροφή στην πατρίδα δεν ήταν αυτή που λογικά θα ανέμενε. Το μουσικό κατεστημένο της εποχής ουδέποτε τον έκανε αποδεκτό στους κόλπους του, με αποτέλεσμα να βιοπορίζεται χάρη στο βιολί. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ένας ακόμη γάμος, με την πιανίστρια Μαρία Παγκαλή, του προσέφερε τα δυο του παιδιά, που διακρίθηκαν ο πρωτότοκος στη ζωγραφική και το στερνοπαίδι του, που είδε το φως της ζωής ενώ ο πατέρας του είχε πεθάνει, ως σκακιστής.

Με φυτώριο το Σώμα προσκόπων του Ηρακλείου και τους τελειόφοιτους του Γυμνασίου Αρρένων παράγονται καρποί αθλητισμού για την πόλη. Η ιδέα ξεκίνησε από ένα γυμναστήριο στην οδό Ιδομενέως. Εκεί γυμναζόταν μαζί αθλητές διαφόρων αθλημάτων. Έκτοτε αποτελεί ανεξάντλητη πηγή ενέργειας για τον ελληνικό αθλητισμό. Στο ποδόσφαιρο η ομάδα της Κρήτης πιστώθηκε το άτυπο ρεκόρ παραμονής προπονητή με τον Ευγένιο Γκέραρντ στον πάγκο για 15 χρόνια (από το 1985 έως το 2000).

.

Ήθελε να γίνει ζωγράφος, αλλά άφησε το αρχιτεκτονικό του στίγμα σε δεκάδες σημεία σε ολόκληρη την Ελλάδα. Διαμόρφωσε τον αρχαιολογικό χώρο που περιβάλλει την Ακρόπολη και τον λόφο του Φιλοπάππου, συνδυάζοντας το οικουμενικό πνεύμα με την ελληνική παράδοση. Παρότι μεγαλουργούσε ήδη στο εξωτερικό, το 1912 επέστρεψε στην Ελλάδα και συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Με την αγάπη του για τη ζωγραφική ζωντανή, εξέδωσε το περιοδικό Το 3ο Μάτι, στο οποίο διοχέτευσε και τις φιλοσοφικές και αισθητικές του αναζητήσεις.

Τα αδέλφια Μίλτος (1882-1964) και Γιαννάκης (1878-1954) Μανάκης, γνωστοί και ως Μανάκια, γεννήθηκαν στο τουρκοκρατούμενο χωριό Αβδέλλα της Μακεδονίας. Το 1904 φεύγουν από τα Γιάννενα, όπου είχαν ανοίξει φωτογραφείο, και μετοικούν στο Μοναστήρι της νυν Βόρειας Μακεδονίας. Κινηματογράφησαν τα σημαντικότερα γεγονότα των Βαλκανίων και άφησαν ένα πολύ σημαντικό εθνογραφικό και ιστορικό αρχείο.

Το 1906 κερδίζουν το Χρυσό Μετάλλιο στη διεθνή έκθεση φωτογραφίας της πόλης Σινάια της Ρουμανίας. Το 1911 γίνονται οι φωτογράφοι του Οθωμανού σουλτάνου και το 1929 του Σέρβου βασιλιά Αλέξανδρου Α΄ Καραγεώργεβιτς.

Στην ταινία Το βλέμμα του Οδυσσέα του Θόδωρου Αγγελόπουλου, ο πρωταγωνιστής Χάρβεϋ Καϊτέλ, ξεκινά για ένα μεγάλο ταξίδι στα Βαλκάνια αναζητώντας τρεις χαμένες μπομπίνες των αδελφών Μανάκη. Η ταινία είναι μια σπουδή πάνω στην κοινή ιστορία των λαών των Βαλκανίων.

«[…] Κι αυτό πρέπει να είναι ο σκοπός κάθε πραγματικά εθνικής μουσικής, να χτίση το Παλάτι που θα θρονιάσει η Εθνική Ψυχή! Τώρα, αν για το χτίσιμο του παλατιού του μεταχειρίστηκεν ο τεχνίτης και ξένο υλικό κοντά στο ντόπιο δεν βλάφτει. Φτάνει το παλάτι του να είναι θεμελιωμένο στη ρωμέικη γης, καμωμένο για να το πρωτοχαρούνε ρωμέικα μάτια, για να λογαριάζεται καθαροαίματο ρωμέικο παλάτι. Ό,τι όμως κι αν αρχίση κι ό,τι κι αν καταπιαστή ο τεχνίτης, ένα δεν μπορεί να παραβλέψει: τη Ζωή﮲ για δάφτο εθνική μουσική είναι αδύνατο να βλαστήσει δίχως να ποτιστή βαθειά από την Εθνική, τη ζωντανη, τη γλώσσα του λαού. […]». Το 1908, ο Μανώλης Καλομοίρης, πραγματοποιεί την πρώτη του εμφάνιση στην Αθήνα ως συνθέτης, σε μια ιστορική συναυλία στο Ωδείο Αθηνών στις 11 Ιουνίου. Το γραμμένο στη δημοτική γλώσσα πρόγραμμα της συναυλίας δημιουργεί αίσθηση και αναγνωρίζεται ως το μανιφέστο της Εθνικής Σχολής. Επηρεασμένος από το κίνημα της ρωσικής μουσικής σχολής, είναι υπέρμαχος μιας εθνικής μουσικής «[...] βασισμένης από τη μια μεριά στη μουσική των αγνών μας τραγουδιών μα και στολισμένης από την άλλη με όλα τα τεχνικά μέσα που μας χάρισεν η αδιάκοπη εργασία των προοδευμένων στη μουσική λαών και πρώτα πρώτα των Γερμανών, Γάλλων, Ρώσων και Νορβηγών [...]». Ο Καλομοίρης συνδέθηκε με το κίνημα του δημοτικισμού, καθώς και με μεγάλες πνευματικές προσωπικότητες της εποχής του, όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός και ο Νίκος Καζαντζάκης.

Από τον 17ο αιώνα π.Χ. και τον μινωικό πολιτισμό κατευθείαν στον σύγχρονο κόσμο. Φτιαγμένος από πηλό, ο διαμέτρου μόλις 15 εκατοστών δίσκος κρατά καλά φυλαγμένα τα μυστικά του. 45 διαφορετικά σύμβολα συνθέτουν δύο ομάδες, στις δύο πλευρές του δίσκου, συνολικά 241 συμβόλων.

Παρά τις θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί, η πραγματικότητα είναι πως το περιεχόμενό του δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Άλλοι πιστεύουν ότι πρόκειται για προσευχή και γενικότερα για θρησκευτικό κείμενο, άλλοι «βλέπουν» στον δίσκο της Φαιστού τους άθλους του Ηρακλή και άλλοι μιλούν για την πορεία εξέλιξης του κόσμου και ειδικότερα των ανθρώπων. Ιδιαίτερα ισχυρή είναι η θεωρία πως πρόκειται για αστρολογικά-ζωδιακά σύμβολα.

Η ιστορία του ξεκινά το 1988 – επί Τουρκοκρατίας ακόμη - με τον Σύλλογο Φιλόμουσων, ο οποίος θεωρείται πρόδρομος σύλλογος του Γ.Σ. Ηρακλής Θεσσαλονίκης.  Στο διάβα του χρόνου δημιουργεί αθλητικά τμήματα. Δέκα χρόνια μετά και τέσσερα χρόνια πριν την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, δημιουργείται σε συνένωση με την ομάδα νέων Ολύμπια (χρησιμοποιούσε ιδιωτικό γυμναστήριο πίσω από την οδό Εθνικής Αμύνης στην περιοχή Συντριβανίου) ποδοσφαιρική ομάδα με την ονομασία «Μακεδονικός Γυμναστικός Σύλλογος». Το «μακεδονικός» ενοχλεί τους  Οθωμανούς. Κι αλλάζει όνομα σε Ελληνικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης «Ο Ηρακλής». Τα χρώματα της ομάδας (κυανό και λευκό) επιλέχθηκαν από την ελληνική σημαία κι εκφράζουν  την εθνικότητα και το πάθος των μελών της για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

Ο Γιώργος Καλαφάτης και 40 μέλη αποχωρούν από τον Πανελλήνιο, επειδή καταργήθηκε το ποδοσφαιρικό τμήμα ως ασύμβατο με το στίβο. Δημιουργούν τον Ποδοσφαιρικό Όμιλο Αθηνών, στην κατοικία (στο Πεδίον του Άρεως) του ηγούμενου της προσπάθειας – μόλις στα 20 του χρόνια - Γιώργου Καλαφάτη. Θέλουν την ομάδα τους «να μιλάη στην καρδιά του κάθε Αθηναίου και της κάθε Ατθίδας». Ο ΠΟΑ μετονομάστηκε–  στις 31/07/1922 -  σε Παναθηναϊκό Αθλητικό Όμιλο (ΠΑΟ), με έμβλημα το τριφύλλι το οποίο εκφράζει ισορροπία, ενότητα και καλοτυχία.

Ο Άγγελος Σικελιανός (1884-1951) είναι ο ενορατικός και οραματικός, ο χειμαρρώδης και ανεξάντλητος ποιητής του Λυρικού Βίου. Ανανεωτής και δεξιοτέχνης της μετρικής και στιχουργικής φόρμας, ποιητής της λυρικής ευδαιμονίας, έπλασε έναν καινούργιο ποιητικό κόσμο και μια παλλόμενη γλώσσα, όπου η υψηγορία και η υπερβολή δεν ακούγονται ως ποιητικές κακοφωνίες.

Ιερατικός και μεγαλόφωνος, όπως οι στεντόρειες απαγγελίες του, στόχευε σε μια «τέχνη / που ’χε σημάδι της το Θεό». Ο Αλαφροΐσκιωτος (1909) είναι το έργο που σηματοδοτεί το πέρασμα του Σικελιανού στην ώριμη συμβολιστική φάση, που θα τον οδηγήσει στην ανυπέρβλητη Μητέρα Θεού. Προαναγγέλλει τον Σεφέρη και τη γενιά του ’30, ως συνδετικός κρίκος της παραδοσιακής με τη νεωτερική ποίηση.

Παιδαγωγός και φιλόσοφος, που με το έργο και τους αγώνες του σημάδεψε την πνευματική ζωή και τους προσανατολισμούς της ελληνικής κοινωνίας στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο Δημήτριος Γληνός (1882-1943) είναι από τους πρώτους που συνέλαβαν την ιδέα  ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός στην Ελλάδα περνά από τους εκπαιδευτικούς μηχανισμούς.

Η παιδεία για τον Γληνό ήταν πολιτική πράξη. Σχεδιαστής και εμπνευστής των χαμένων «μεταρρυθμίσεων που δεν έγιναν» (1913, 1917-1920), μετείχε στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου με άλλους μαχητικούς δημοτικιστές, δίνοντας σοσιαλιστική διάσταση στο εκπαιδευτικό του όραμα. Στην ύστερη φάση του πέρασε από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην κοινωνική επανάσταση, γράφοντας στην Κατοχή το μανιφέστο Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911) είναι ο κορυφαίος Νεοέλληνας διηγηματογράφος, με διαμέτρημα που ξεπερνά τα ελληνικά σύνορα. Ξεκινώντας από το ιστορικό μυθιστόρημα, γρήγορα στράφηκε στο ρεαλιστικό διήγημα, ποιητικής ωστόσο και λυρικής υπόστασης. Η γλώσσα, ο υφέρπων ερωτισμός και η αφηγηματική του δεινότητα είναι στοιχεία της «μαγείας» του συγγραφέα, που μέχρι να καταξιωθεί προκάλεσε ιδεολογικές αντιδικίες και αισθητικές διαμάχες για την αξία του έργου του.

Ο «θρησκευτικός» Παπαδιαμάντης διέσωσε λογοτεχνικά τον κόσμο της λαϊκής ορθόδοξης παράδοσης και των ελληνικών κοινοτήτων. Θέτοντας στο επίκεντρο τον μικρόκοσμο της Σκιάθου και των αθηναϊκών γειτονιών, άγγιξε με κατανόηση τους φτωχούς, τους ταπεινούς και τους κατατρεγμένους. Με την αινιγματική Φόνισσα προσέδωσε λογοτεχνική και ψυχογραφική προοπτική στη μελέτη του ανθρώπινου κακού.

Ο Οκτώβρης του 1912 σηματοδοτεί την έναρξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου (Οκτώβρης 1912 – Μάιος 1913) ο οποίος και στιγμάτισε την πορεία του ελληνικού κράτους. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος , ως πρωθυπουργός , είχε μεριμνήσει για την αναβάθμιση της εκτελεστικής ικανότητας του ελληνικού στρατού με καινοτομίες σε οπλικά συστήματα , δημιουργώντας την πρώτη μονάδα ελληνικής αεροπορίας αλλά και εξασφάλισε την εκπαίδευση ελλήνων στρατιωτικών από Γάλλους αξιωματικούς.

Σε πολιτικό επίπεδο, προχώρησε στην επαναφορά του διαδόχου Κωνσταντίνου στο βασιλικό θρόνο μετά το κίνημα στο Γουδί, καταφέρνοντας έτσι να ξεπεράσει τις αντιρρήσεις των φιλοβασιλικών κύκλων, οι οποίοι και προέβλεπαν στο όλο εγχείρημα μια τεράστια αποτυχία .Το πιο σημαντικό όμως είναι η προσχώρηση της Ελλάδας στον πόλεμο και η εξάλειψη του κινδύνου της ουδετερότητας, καθώς σε αντίθετο σενάριο και δεδομένης της νίκης των Σλαβικών λαών η Ελλάδα θα έμενε γεωγραφικά αποκλεισμένη ως την Θεσσαλία. Για να πείσει τη Βαλκανική συμμαχία για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον πόλεμο χρησιμοποίησε το πλεονέκτημα του Ναυτικού, τομέα στον οποίο μόνο η Ελλάδα διέθετε οργανωμένη στρατιωτική Δύναμη, αλλά και άφησε έξυπνα να διαρρεύσουν ψευδείς πληροφορίες σχετικά με την επάρκεια του ελληνικού στρατού.

Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τον όρο των Βαλκανικών κρατών πως θα περιέρχονταν στην επικράτεια τους τα εδάφη τα οποία κατακτούσαν, έθεσε τέλος σε οποιαδήποτε Βουλγαρική αντίρρηση για μη συμμετοχή της Ελλάδας στον Πόλεμο και οριστικοποίησε τον τετραμελή βαλκανικό συνασπισμό (Σερβία, Ελλάδα, Βουλγαρία, Μαυροβούνιο). Με τις ενέργειες του αυτές ο Βενιζέλος εξασφάλισε τη συμμετοχή της χώρας σε μια προσπάθεια ανεξαρτησίας των Βαλκανίων όχι μόνο από τον Οθωμανικό ζυγό, αλλά και από τελεσίγραφα των Μεγάλων Δυνάμεων για οποιαδήποτε ανατροπή του τότε υπάρχοντος status quo.

Η επιτυχία της πολιτικής του διαφαίνεται στη Συνθήκη του Λονδίνου (30 Μαΐου 1913) που συνόδευσε τη λήξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου με την οποία αναγνωρίστηκε η κυριαρχία της Ελλάδας στα νησιά του Αιγαίου και η δυνατότητα διαπραγμάτευσής της των συνόρων της Ηπείρου με το νεοϊδρυθέν αλβανικό κράτος. Ακόμη, οι σημειωθείσες νίκες του ελληνικού στρατού επί του Οθωμανικού έδωσαν ένα τέλος στην ηττοπάθεια και τον φόβο που επικρατούσε στην κοινωνία μετά από τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και αποτέλεσαν προάγγελο της ακόμη μεγαλύτερης πολεμικής επιτυχίας στον Β’ Βαλκανικό πόλεμο που ξέσπασε ένα μήνα μετά και διεύρυνε τα σύνορα του ελληνικού κράτους στην Ήπειρο, την Μακεδονία και την Κρήτη. Η επιτυχής αυτή πολεμική συμμετοχή της Ελλάδας στους Βαλκανικούς πολέμους αποτελεί συνέχεια του μηνύματος της Επανάστασης του 1821 και συνάμα το πιο σημαντικό βήμα στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των λαών της χερσονήσου του Αίμου.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Θεόδωρου Αλεξόπουλου

Το ξέσπασμα των Βαλκανικών Πολέμων βρήκε τη ζωγράφο Θάλεια Φλωρά-Καραβία (1871-1960) στο Μόναχο, όμως ταχύτατα ήρθε στην Ελλάδα, προκειμένου να ταξιδέψει στο μέτωπο, ως ανταποκρίτρια για εφημερίδα της Αλεξάνδρειας. Τον Νοέμβριο του 1912 έφτασε στη Θεσσαλονίκη και στους επόμενους μήνες επισκέφτηκε τη Μακεδονία και την Ήπειρο – μπήκε, μάλιστα με τον ελληνικό στρατό στα Γιάννενα τον Φεβρουάριο του 1913. Η ζωγράφος κρατούσε σημειώσεις από όσα έβλεπε γύρω της και ζωγράφιζε αδιάκοπα. Όπως έγραψε αργότερα, «σημείωνα με λόγια και εικόνες τις Εντυπώσεις μου, όθε περνούσα, βιαστικά, αρπαχτά, κατ’ ανάγκην απεριποίητα». Η Φλωρά-Καραβία δεν είχε δυνατότητα να βρεθεί στην πρώτη γραμμή και τα σχέδιά της (τα οποία στην πλειοψηφία τους φυλάσσονται σήμερα στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο) αφορούσαν την καθημερινότητα στα μετόπισθεν. Αποτύπωσε στο χαρτί επώνυμους και ανώνυμους στρατιώτες, σκηνές ανάπαυλας, αλλά και τους πρόσφυγες, τους τραυματίες, τα πολεμικά νοσοκομεία και το νοσηλευτικό προσωπικό. Έγινε έτσι, η πρώτη Ελληνίδα πολεμική ζωγράφος. 

Η Θάλεια Φλωρά γεννήθηκε στη Σιάτιστα της Μακεδονίας, μεγάλωσε όμως στην Κωνσταντινούπολη και σπούδασε στο Μόναχο. Το 1907 παντρεύτηκε τον Νίκο Καραβία –δημοσιογράφο και εκδότη της εφημερίδας Εφημερίς της Αλεξάνδρειας– και εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, όπου ίδρυσε Καλλιτεχνική Σχολή. Από το 1940 έως το θάνατό της έζησε στην Αθήνα. 

Ο εκ Πύλου Μεσσηνίας ορμώμενος κερδίζει το χρυσό μετάλλιο (από τότε, μόλις το 1992 η Ελλάδα κερδίζει και πάλι χρυσό) στο μήκος άνευ φοράς στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Στοκχόλμης, με επίδοση 3μ.37. Δεύτερος, με 3μ.36,  ο Αμερικανός Πλατ Άνταμς και τρίτος ο αδελφός του Μπένζαμιν, με 3μ.28. Συνάμα, κατακτά και το αργυρό μετάλλιο στο ύψος άνευ φοράς (1μ.55). Ήταν το 2^ο συνεχόμενο μετάλλιο του Κωνσταντίνου Τσικλητήρα, αφού είχε ήδη, από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου (1908), κατακτήσει το αργυρό μετάλλιο στο μήκος άνευ φοράς με άλμα 3μ.235. Παίζει τερματοφύλακας στον ΠΟΑ (μετέπειτα ΠΑΟ). Κατατάσσεται ως εθελοντής στον 11ο Λόχο του 1ου Συντάγματος Πεζικού για τους Βαλκανικούς Αγώνες. Καταγράφεται απόρριψή του σε πρόταση παραμονής στο Φρουραρχείο Αθηνών. Πέθανε στα 24 του από μηνιγγίτιδα.

Η Ιωάννα Στεφανόπολι (1875-1961) είναι η πρώτη Ελληνίδα φοιτήτρια. Με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, σε ηλικία μόλις 15 ετών εισάγεται στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, παρά τις αντιδράσεις του πρύτανη, που ήταν αντίθετος στην ανάμειξη των φύλων, και παρά τον χαρακτηρισμό της εισαγωγής της από τη Θεολογική Σχολή ως ανοσιουργήματος ανάλογου με το να διαβεί μια γυναίκα το ιερό της εκκλησίας.

Ως διευθύντρια του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων, θέση στην οποία την τοποθέτησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, και διευθύντρια της εφημερίδας Messager d'Athènes, υποστήριξε την πολιτική του Βενιζέλου και των συμμαχικών δυνάμεων, ανέδειξε το ζήτημα της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων και συνέβαλε καθοριστικά στις διαπραγματεύσεις για τη σύναψη της Συνθήκης των Σεβρών.

Με το απλοϊκό σκεπτικό πως μετά την ύπαρξη του «Ημίθεου» Ηρακλή στη Θεσσαλονίκη, η πόλη χρειάζεται κι έναν «Θεό» τον Αρη, μία παρέα φιλάθλων προχωρούν στην δημιουργία του. Συναντιούνται ανήμερα της 25ης Μαρτίου σε καφενείο της περιοχής του Βότση (ανατολική Θεσσαλονίκη) κι η σκέψη τους γίνεται πράξη. Επιλέγουν ως έμβλημα τον αναπαυόμενο θεό Άρη του Λουντοβίζι, άγαλμα που αποδίδεται στον αρχαίο Έλληνα γλύπτη Σκόπα και βρίσκεται σε Μουσείο της Ρώμης. Η πρώτη έδρα του συλλόγου ήταν στην περιοχή της Αψίδας του Γαλερίου, στη συνέχεια στο Πάρκο της Λεωφόρου Στρατού και αργότερα στην περιοχή του Χαριλάου, όπου βρίσκεται το γήπεδο «Κλεάνθης Βικελίδης».

Ο Κώστας Βάρναλης (1884-1974), ποιητής και κριτικός με βαθιά αισθητική παιδεία, κατέστησε νόμιμη και εφικτή στην ποίηση τη συνύπαρξη του λυρισμού, της σάτιρας και του κοινωνικού οράματος. Από το Φως που καίει (1922) κι έπειτα, με το ξεπέρασμα της ιδεαλιστικής του περιόδου, διαμόρφωσε τη σκωπτική και ειρωνική φωνή του για να ελέγξει τα κοινωνικά ήθη, χωρίς ωστόσο να χτυπά μονόχορδα το ταμπούρλο της επανάστασης. Η εγγενής του λαϊκότητα σε συνδυασμό με τον αιρετικό, πρόωρα ματαιωμένο και ανολοκλήρωτο μαρξισμό του τον κατέστησαν ποιητή με πνευματική στάση οδηγητή και οξύ κριτικό πνεύμα. Είναι ο τελευταίος μεγάλος ποιητής των παραδοσιακών εκφραστικών τρόπων. Αισθησιακός, γκροτέσκος, διονυσιακός και θρησκευτικός, ο Βάρναλης με την ποίηση και την αισθητική του κρίση είναι μια από τις πλέον πολύπτυχες προσωπικότητες των γραμμάτων μας.

Η «Ομάς Τέχνη», κυρίως στην πρώτη της περίοδο (1917-1919), υπήρξε εξαιρετικά σημαντική συσπείρωση και, σε έναν βαθμό, αντιπροσωπεύει για τα ιδιαίτερα δεδομένα της νεοελληνικής τέχνης την ελληνική εκδοχή του μοντερνισμού. Στην πρώτη έκθεση της «Ομάδος», που εγκαινιάστηκε ανήμερα των Χριστουγέννων του 1917, έλαβαν μέρος οι ζωγράφοι Περικλής Βυζάντιος, Σταύρος Καντζίκης, Λυκούργος Κογεβίνας, Νίκος Λύτρας, Κωνσταντίνος Μαλέας, Νικόλαος Οθωναίος, Κωνσταντίνος Παρθένης, Όθων Περβολαράκης, Δημήτριος Στεφανόπουλος, Θεόφραστος Τριανταφυλλίδης, Οδυσσέας Φωκάς και οι γλύπτες Γρηγόριος Ζευγώλης και Μιχάλης Τόμπρος.

Από τους εκθέτες οι Λύτρας, Οθωναίος, Καντζίκης και Τριανταφυλλίδης είχαν σπουδάσει στο Μόναχο, ενώ οι υπόλοιποι στη Γαλλία αφομοιώνοντας ιμπρεσιονιστικά και μεταϊμπρεσιονιστικά κινήματα, με έμφαση στον συμβολισμό (Παρθένης), τον φωβισμό και τον ιαπωνισμό (Μαλέας), την Art Nouveau (Περβολαράκης).

Αναμφισβήτητος ηγέτης της «Ομάδος Τέχνη» ήταν ο Νίκος Λύτρας (1883-1927), που είχε σπουδάσει στη Γερμανία και θεωρούνταν, έως την εδραίωση των Μαλέα και Παρθένη το 1917, ο πιο καινοτόμος καλλιτέχνης της περιόδου. Η ζωγραφική του, με κύριο μέσο έκφρασης το καθαρό χρώμα, εκκινούσε από τον γερμανικό ιμπρεσιονισμό υιοθετώντας ορισμένα εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά. Το 1923 ο Λύτρας εκλέχτηκε καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου δίδαξε έως τον θάνατό του, επηρεάζοντας μια σειρά νέων καλλιτεχνών (Αστεριάδης, Βασιλείου κ.ά.).

Στις 10 Αυγούστου 1920 στη πόλη Σεβρ της Γαλλίας υπεγράφη η συνθήκη η οποία έφερνε την ειρήνη ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τις σχετιζόμενες δυνάμεις με τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. 

Η ψηφίδα προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Θωμά Παπανικολάου.

Το ημερολόγιο έδειχνε 14 Μαΐου του 1920. Ο ελληνισμός της Θράκης χρειάστηκε να περιμένει περισσότερα από 500 χρόνια για να δει τον ελληνικό στρατό να μπαίνει στην Κομοτηνή και την Αλεξανδρούπολη. Μια νέα εποχή μόλις ξεκινούσε...

Ο Κερκυραίος συγγραφέας (1872-1923), ύστατος κληρονόμος της επτανησιακής ευγένειας, μέσα σε μια δεκαετία (1912-1922) δημοσίευσε τα τέσσερα μυθιστορήματά του. Ο συναρπαστικός μυθιστορηματικός του κόσμος, ο ανθρωπιστικός πυρήνας του έργου του και οι σοσιαλιστικές αναφορές που περιέχει έδωσαν κοινωνικό περιεχόμενο στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Ηθογραφεί με νατουραλιστική δύναμη γύρω από τραγικές ζωές και μοιραίες υπάρξεις, όπως στο Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα. Εστίασε το ενδιαφέρον του και περιέγραψε με ωμό ρεαλισμό την ξεπεσμένη αριστοκρατία των Επτανήσων και εξέτασε σε βάθος τις κοινωνικές δομές μιας μεταβατικής εποχής, ενός κόσμου που πεθαίνει, όπως και το αριστούργημα του Λαμπεντούζα Ο γατόπαρδος.

Ο Νίκος Σκαλκώτας εγκαθίσταται στο Βερολίνο για να συνεχίσει τις σπουδές του στο βιολί στην Hοchschule für Music με τον Willy Hess, ο οποίος τον παρουσιάζει σε συναυλίες ως τον καλύτερο μαθητή του. Το 1924, χάρη σε υποτροφία του Μανόλη Μπενάκη γράφεται στην τάξη σύνθεσης του Paul Kahn στην ίδια σχολή. Το Σεπτέμβριο του 1927 γίνεται μαθητής του Arnold Schönberg στην τάξη επιλέκτων μαθητών (master class) της Akademie der Künste (Ακαδημίας Καλών Τεχνών). Σπούδασε μαζί του σύνθεση μέχρι το 1931 και κράτησε επαφή μαζί του μέχρι το 1933, όταν και οι δύο αποχώρησαν οριστικά από το Βερολίνο. Ήταν ένας συνθέτης που έχαιρε της εκτίμησης των πιο προοδευτικών μουσικών κύκλων του Βερολίνου. Ο ίδιος ο Schönberg, αν και πάντα φειδωλός στις κρίσεις του, είχε αναφέρει: «Η αυστηρότητα των απαιτήσεών μου είναι ο λόγος που, από τις εκατοντάδες των μαθητών μου, λίγοι μόνο έγιναν συνθέτες: ο Άντον φον Βέμπερ, ο Άλμπαν Μπεργκ, ο Χανς Άισλερ, ο Καρλ Ρανκλ, ο Βίνφρηντ Τσίλιχ, ο Ρομπέρτο Γκέρχαρντ, ο Νίκος Σκαλκώτας, ο Νόρμπερτ φον Χάνενχαϊμ, ο Γκέρχαρντ Στράνγκ, ο Άντολγ Βάις. [...] όλοι μου οι μαθητές διαφέρουν εξαιρετικά μεταξύ τους και, παρόλο που ίσως στην πλειονότητά τους συνθέτουν δωδεκάφθογγη μουσική, δεν θα μπορούσε να μιλήσει κανείς περί σχολής. Όλοι έπρεπε να βρουν το δρόμο, μόνοι τους για τον εαυτό τους [...]».

Η American Hellenic Educational Progressive Association (AHEPΑ) υπήρξε μια από τις μεγαλύτερες οργανώσεις Ελλήνων μεταναστών στην ομογένεια, της Αμερικής. Έτος ίδρυσής της αποτελεί το 1922 και έδρα της η Ατλάντα, από την οποία είχε σκοπό να προάγει τα ζητήματα του Ελληνισμού στην αμερικανική, αλλά και διεθνή κοινότητα. Πρωτοστάτησε στην προάσπιση των ατομικών δικαιωμάτων των Ελλήνων εργατών και αστών μεταναστών, έκανε έργα και δωρεές τόσο στο ελληνικό κράτος όσο και στις αμερικανικές κοινότητες ενώ είχε μεριμνήσει και για την ομαλή κοινωνική ένταξη των Ελλήνων μεταναστών στην Αμερικανική κοινωνία.

Ακόμα περισσότερο πρωτοστάτησε στην παροχή σωστης μόρφωσης στους Έλληνες και τις οικογένειές τους. Στάθηκε φραγμός απέναντι στα εθνικιστικά και ρατσιστικά ξεσπάσματα της ΚΚΚ Κου Κουξ Κλαν, προστατεύοντας την ομογένεια απέναντι στο τέρας του δίχως σύνορα ρατσισμού. Μια πολύ σημαντική πτυχή της Ελληνικής κοινής ιστορίας μας. Σήμερα αριθμεί πάνω από 40,000 χιλιάδες μέλη, ενώ συνεχίζει αφοσιωμένα το έργο για το οποίο συστάθηκε.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Ραφαήλ - Νικολάου Μπελενιώτη

Διεξάγεται η ιδρυτική συνέλευση της ΑΕΚ από πρόσφυγες στην οδό Βερανζέρου 24, στο πατάρι του καταστήματος αθλητικών ειδών Ιωνά & Δημόπουλου, με επικεφαλής Αιμίλιο και Μενέλαο Ιωνά. Εκλέγουν πρόεδρο τον Κωνσταντίνο Σπανούδη, δημοσιογράφο και μετέπειτα βουλευτή, και γενικό γραμματέα τον Κώστα Δημόπουλο. Έμβλημα είναι ο βυζαντινός Δικέφαλος Αετός. Χρώματα το χρυσό (κίτρινο) και το μαύρο. Αποκτά τον χώρο του γηπέδου στη Νέα Φιλαδέλφεια το 1929. Τον εγκαινιάζει στις 2 Nοεμβρίου του 1930, σε φιλικό αγώνα με τον  Oλυμπιακό (2-2).

Μέλη – τριάντα τρία τον αριθμό - του «Πειραϊκού Ποδοσφαιρικού Ομίλου» και του «Ομίλου Φιλάθλων Πειραιώς» αποφασίζουν σε μία ιστορική Συνέλευση (στην ταβέρνα του Μοίρα)  τη διάλυση των σωματείων για τη δημιουργία ενός κυρίαρχου. Ο Νότης Καμπέρος (αξιωματικός Ναυτικού κι Αεροπορίας)   ανακοινώνει το όνομα «Ολυμπιακός» και ο Μιχάλης Μανούσκος, ο πρώτος πρόεδρος, το ολοκληρώνει σε «Ολυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς». Τα χρώματα του Συνδέσμου επιλέχθηκαν από τον Γιάννη Ανδριανόπουλο – λάτρη της Άρσεναλ, καθώς σπούδασε στο Λονδίνο - ο οποίος σχεδίασε και την πρώτη φανέλα του.

Οι Ποδοσφαιρικές Ενώσεις Αθηνών, Πειραιώς και Μακεδονίας – Θράκης, μετά από συζητήσεις τριών ωρών, συμφωνούν για την κυρίαρχη αρχή του αθλήματος.  Πρώτος πρόεδρος της ΕΠΟ εκλέχτηκε ο Απ. Νικολαΐδης, αντιπρόεδρος ο Ν. Καμπέρος, γενικός γραμματέας ο Ευάγγελος Σταμάτης, ταμίας ο Α. Καμπουρόπουλος και μέλος ο Περ. Πετράκος. Ο Απόστολος Νικολαΐδης μετέφρασε στα ελληνικά τους κανονισμούς της γαλλικής ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας, που αποτέλεσαν την πυξίδα για την ΕΠΟ, προκειμένου να συντάξει τους δικούς της. Το 1927 γίνεται μέλος της ΦΙΦΑ και το 1954 καθίσταται εκ των ιδρυτικών μελών της ΟΥΕΦΑ.

Με πρωτοβουλία φιλάθλων από την Κωνσταντινούπολη, η προσφυγιά εκφράζεται αθλητικά και στη Θεσσαλονίκη. Ο ΠΑΟΚ («Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινουπολιτών») δεν αρκεί να εκφράσει τους πρόσφυγες του Πόντου. Πρώτος πρόεδρος του ο Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλίδης. Το μαύρο και το άσπρο ως χρώματα του συμβολίζουν τις χαμένες πατρίδες και την ελπίδα, η οποία δεν σβήνει. Πρώτο έμβλημα ένα τετράφυλλο τριφύλλι, εμπνευσμένο από τον Κώστα Κοεμτζόπουλο. Το 1929 ο ΠΑΟΚ - με πρωτοβουλία του γιατρού Καραμαούνα, προέδρου του πολιτιστικού σωματείου «Ένωση Κωνσταντινοπουλιτών» - συγχωνεύεται με το άλλο προσφυγικό σωματείο της Θεσσαλονίκης, την ΑΕΚ. Έμβλημα του πλέον, ο βυζαντινός Δικέφαλος Αετός, αλλά με τα φτερά του κλειστά. Σε ένδειξη πένθους για τον ξεριζωμό των Ελλήνων από την Πόλη.

«Δεν ζωγραφίζω για να κάμω κάδρα, αλλά γιατί δεν μπορώ να κάμω άλλο παρά να ζωγραφίζω…», σημείωνε σε συνέντευξή του ο Γιώργος Μπουζιάνης (1885-1959), στο περιοδικό Ο Καλλιτέχνης, το 1912. Ο ζωγράφος, μετά τις σπουδές του στην Αθήνα, εγκαταστάθηκε στο Μόναχο και συνδέθηκε με πρωτοποριακούς καλλιτέχνες της Νέας Απόσχισης. Κομβική, ωστόσο, για τη σταδιοδρομία του στάθηκε, το 1924, η γνωριμία του με τον Χάινριχ Μπάρχφελντ, ιδιοκτήτη γκαλερί στη Λειψία. Χάρη στη συνδρομή του Μπάρχφελντ, ο Μπουζιάνης πραγματοποίησε το 1927 ατομική έκθεση στην Πινακοθήκη του Κέμνιτς (Σαξονία), ενώ έργα του αγοράστηκαν και από το Μουσείο της Λειψίας. Όμως, το 1937 οι πίνακες του Μπουζιάνη στα γερμανικά μουσεία της Λειψίας και του Κέμνιτς κατασχέθηκαν από τους Ναζί, στο πλαίσιο της εκστρατείας τους κατά της «εκφυλισμένης» τέχνης. Εκείνος είχε ήδη επιστρέψει στην Ελλάδα, τον Νοέμβριο του 1934, έχοντας λάβει την υπόσχεση ότι θα εκλεγεί καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών. Η επιστροφή του Μπουζιάνη στην Ελλάδα συνιστούσε μια ιδιότυπη «εξορία» από το πλούσιο σε ερεθίσματα καλλιτεχνικό περιβάλλον της Ευρώπης στη μικρή Ελλάδα. Ωστόσο, με την πρώτη του ατομική έκθεση στην Αθήνα, στην αίθουσα του «Παρνασσού» το 1949, καθιερώθηκε ως ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους της περιόδου.

Η Κυρά της Ρω. Κέρδισε τον τίτλο αφιερώνοντας στο ακριτικό νησί τη ζωή της. Με τον σύζυγό της μέχρι το 1940, την ηλικιωμένη μητέρα της μέχρι το 1943 και μετά μόνη της, μέχρι τον θάνατό της το 1982. Στη διάρκεια της Κατοχής προσέφερε καταφύγιο σε στρατιώτες του Ιερού Λόχου και δεν έφυγε ούτε και όταν το νησί της και το Καστελόριζο έγιναν στόχοι βομβαρδιστικών. Τα Ίμια δεν ήταν η πρώτη προσπάθεια Τούρκων να πατήσουν σε ελληνικό νησί. Ήταν το 1975 όταν ο… δημοσιογράφος Ομάρ Κασάρ και δύο συνεργάτες του σήκωσαν την τουρκική σημαία στη Ρω. Η Κυρά της Ρω αντέδρασε αμέσως, κατεβάζοντας το κοντάρι και το σύμβολο της γειτονικής χώρας.

Τα Ελεγεία και Σάτιρες (1927) είναι η πιο αιχμηρή και οριακή ποιητική συλλογή του 20ού αιώνα. Ο Κώστας Καρυωτάκης (1896-1928) βαθαίνει απότομα την υπόθεση του λυρισμού προς την αρνητική της δυνατότητα. Είναι ο ποιητής που αισθάνεται την πραγματικότητα με σωματικό πόνο. Η ποίησή του, διάστικτη από απαισιοδοξία, αηδία και απελπισία, με την ανατρεπτική ειρωνεία και αυτοειρωνεία της συνιστά την απόλυτη άρνηση ενός σύγχρονου κόσμου εχθρικού για τον άνθρωπο. Ο Καρυωτάκης, που όπως ειπώθηκε «ερχόταν από αλλού μόνος του», έφτασε τη νεοελληνική ποίηση στο απώτατο όριο της σιγής. Υπαρξιακός και κοινωνικός ποιητής, έθαψε πολλούς τόνους ματαιωμένης λυρικής ευδαιμονίας για να φτάσει σε έναν ανελέητο σαρκασμό, τον οποίο επιβεβαίωσε με την αυτοκτονία του.

Τηρουμένων των αναλογιών, ο Δημήτρης Γαλάνης (1879-1966) συνιστά για την ελληνική τέχνη του Μεσοπολέμου ένα πρότυπο ανάλογο του Νικολάου Γύζη για τον 19ο αιώνα. Όπως ο Γύζης, που καταξιώθηκε στο Μόναχο, εκλεγόμενος μάλιστα στην έδρα ζωγραφικής της περίφημης Ακαδημίας, έτσι και ο Γαλάνης επιβλήθηκε στην καλλιτεχνική ζωή του Παρισιού: συνδέθηκε με κορυφαίους ζωγράφους της εποχής (Ντεραίν, Ματίς κ.ά.), υπήρξε ενεργό μέλος της παρισινής πρωτοπορίας, καινοτόμησε στο πεδίο της χαρακτικής και γνώρισε την καταξίωση, με αποκορύφωμα την εκλογή του, το 1945, στην έδρα χαρακτικής της École des Beaux Arts (Σχολής Καλών Τεχνών) του Παρισιού. Στην πραγματικότητα, βέβαια, ο Γαλάνης είναι «Γάλλος» καλλιτέχνης, με την έννοια που ο Γύζης είναι «Γερμανός».

Όμως, όπως ο Γύζης, έτσι και ο Γαλάνης λειτούργησε ως πόλος έλξης στο Παρίσι, διδάσκοντας και βοηθώντας νεαρούς Έλληνες καλλιτέχνες που μετεκπαιδεύτηκαν στη Γαλλία (Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Π. Ρέγκος κ.ά.), η μεταστροφή δε της ελληνικής τέχνης από τις γερμανικές στις γαλλικές αναζητήσεις στις αρχές του 20ού αιώνα εν μέρει οφείλεται και στη φήμη του. Επιπρόσθετα, με την ατομική του έκθεση στο Ιλίου Μέλαθρον (1928), ο Γαλάνης επέδρασε καίρια στην εδραίωση μιας «εθνικής» σχολής χαρακτικής που, μέσω και της διδασκαλίας του Κεφαλληνού, οδήγησε στις μεταπολεμικές διεθνείς βραβεύσεις χαρακτών όπως οι Τάσσος, Κατράκη, Γραμματόπουλος κ.ά.

Ο εμπνευστής της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων Πιερ ντε Φρεντί, Βαρόνος ντε Κουμπερτέν,  θεωρεί πως η Ολυμπιακή Φλόγα είναι συνδετικός κρίκος παλαιών και σύγχρονων Ολυμπιακών αγώνων. Και πως εκφράζει την πηγή άντλησης δύναμης των σύγχρονων από τους παλαιούς. Την επιθυμεί διακαώς. Ανάβει πρώτη φορά στους Αγώνες του Άμστερνταμ. Σε αυτούς η  Ελλάδα, επίσης πρώτη φορά, παρελαύνει επικεφαλής των αποστολών, σε ένδειξη τιμής στη γενέτειρα των Ολυμπιακών Αγώνων. Η Ολλανδία, ως διοργανώτρια, τελευταία. Το τελετουργικό αυτό τηρείται απαρέγκλιτα από τότε. Η Αφή της Ολυμπιακής Φλόγας στην Αρχαία Ολυμπία κι η μεταφορά της στον τόπο διεξαγωγής των Ολυμπιακών Αγώνων μέσω λαμπαδηδρομίας, τελέστηκε πρώτη φορά και καθιερώθηκε μετά, στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου το 1936.

Όταν το 1929 δημοσιεύτηκαν στο γαλλικό περιοδικό Illustration de Paris οι γυμνές φωτογραφίες της χορεύτριας Mona Paiva, τραβηγμένες τον προηγούμενο χρόνο από τη Nelly's στην Ακρόπολη, στην Αθήνα ξέσπασε σκάνδαλο που έκανε λόγο για βεβήλωση του ιερού βράχου. Τη φωτογράφο (και το γυμνό) έσπευσε να υπερασπιστεί ο Παύλος Νιρβάνας από τις στήλες του Ελεύθερου Βήματος, γράφοντας πως οι αρχαίοι θεοί «θα είχαν πανηγύρι την ημέραν εκείνην, που είδαν, επί τέλους, και την ροδαλήν σάρκαν μιας θνητής εκεί όπου ήσαν καταδικασμένοι να βλέπουν τα σκονισμένα σακάκια των σοφών συμπολιτών...». 

Η φωτογράφος που έγινε διεθνώς γνωστή με το όνομα Nelly's γεννήθηκε ως Έλλη Σουγιουτζόγλου το 1899 στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας. Το 1920 πήγε στη Δρέσδη προκειμένου να σπουδάσει ζωγραφική. Τελικά, σπούδασε φωτογραφία και το 1925 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου άνοιξε φωτογραφείο στην οδό Ερμού και γρήγορα καταξιώθηκε. Εκείνα τα χρόνια, έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη φωτογράφιση των προσφύγων αλλά και των αρχαιολογικών τοπίων. Το διάστημα 1939-1966 η Nelly's εργάστηκε στη Νέα Υόρκη. Επέστρεψε στην Αθήνα το 1966, μαζί με τον σύζυγό της Άγγελο Σεραϊδάρη. Έκτοτε, τιμήθηκε με διάφορα βραβεία, ενώ δώρισε το μεγαλύτερο μέρος του έργου της στο Μουσείο Μπενάκη. Πέθανε στη Νέα Σμύρνη το 1998. 

H Νέλλυ Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη (1899-1998), γνωστή διεθνώς ως Nelly’s, πραγματοποιεί την πιο πολυσυζητημένη φωτογράφιση στην ιστορία της Ελλάδας, η οποία δημοσιεύθηκε στο γαλλικό περιοδικό Illustration de Paris. Η Nelly’s, με καταγωγή από το Αϊδίνι της Μικράς Ασίας, μαθήτευσε στη Δρέσδη της Γερμανίας υπό τους σπουδαίους φωτογράφους Ούγκο Έρφουρτ και Φραντς Φίλντερ. Στα σημαντικότερα έργα της ανήκουν η φωτογράφιση των Δελφικών γιορτών του Άγγελου Σικελιανού και της συζύγου του Εύας Πάλμερ και η φωτογράφιση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Βερολίνο.

Η φωτογράφιση όμως της Πάεβα, καθώς και της Ουγγαρέζας χορεύτριας Νικόλσκα έναν χρόνο αργότερα, προκάλεσε τις συντηρητικές απόψεις της εποχής, σύστησε ένα νέο αισθητικό κριτήριο και το 1936 οι φωτογραφίες αυτές έγιναν αφίσες και παρουσιάστηκαν στην έκθεση τουρισμού του Παρισιού στο περίπτερο του ελληνικού τουρισμού.

Με την άφιξη των προσφύγων από τη Μικρά Ασία ο πληθυσμός του λεκανοπεδίου της Αττικής αυξήθηκε απότομα και οι ανάγκες σε νερό εκτοξεύτηκαν. Το φράγμα του Μαραθώνα ήταν η απάντηση. Τον διαγωνισμό για την κατασκευή του κέρδισε η αμερικανική εταιρεία Ούλεν και η συμφωνία εγκρίθηκε από τη Βουλή.

Το φράγμα βρίσκεται σε ύψος 223 μ. πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και έχει 54 μ. ύψος και 285 μ. μήκος. Στην κορυφή του το πλάτος είναι 4,5 μ. και στη βάση του 28 μ. Το βάθος του δεν ξεπερνά τα 54 μ..

Τμήματά του έχουν διακοσμηθεί με πεντελικό μάρμαρο, σε μια προσπάθεια σύνδεσής του με την κατασκευή του Παρθενώνα.

Ο φιλελεύθερος συγγραφέας και στοχαστής (1906-1966) που αναμετρήθηκε με παγιδευτικά και στερεοτυπικά δίπολα, επιχειρώντας να τα υπερβεί με λεπτή διανοητική ισορροπία και υψηλό διαλεκτικό στοχασμό: Ανατολή-Δύση, Ελλάδα-Ευρώπη, παράδοση-μοντερνισμός, κοσμοπολιτισμός-ελληνικότητα, ολοκληρωτισμός-μηδενισμός. Με το Ελεύθερο Πνεύμα (1929) σήκωσε απρόσμενα ψηλά τον πήχυ της δοκιμιακής γραφής στην Ελλάδα.

Ρωμαλέα σκέψη με ευρωπαϊκό προσανατολισμό και αστικό κοσμοπολιτισμό, από τους πρώτους οραματιστές της Ενωμένης Ευρώπης, αλλά και με γερό δέσιμο με τον τόπο και την ελληνικότητα. Η πνευματική του ανοιχτοσύνη, ο ώριμος και βιωματικός του ορθόδοξος ουμανισμός και ο αντιδογματικός του φιλελευθερισμός δεν εξέτρεψαν τον στοχασμό του σε διχαστικές προσεγγίσεις.

Από τη Βασιλική Ακαδημία της Βουδαπέστης στην Αθήνα, ο Ότο Σίμιτσεκ αναλαμβάνει την εθνική Ελλάδας στίβου (έμεινε μέχρι το 1969), μετά από πρόσκληση του Ιωάννου Κετσέα, προέδρου του ΣΕΓΑΣ και μέλους της ΔΟΕ. Ήταν αριστούχος απόφοιτος της περιώνυμης Βασιλικής Ακαδημίας Φυσικής Αγωγής της Βουδαπέστης, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και ειδίκευση στον Αθλητισμό Στίβου. Ο Ελληνολάτρης Ότο Σίμιτσεκ αποτέλεσε τον απόλυτο αναμορφωτή του ελληνικού Αθλητισμού. Ήταν «πιλότος» του και σε Θερινούς και σε Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες. Πρωτοπόρος του ελληνικού σκι. Από το 1962 μέχρι το 1990 ήταν κοσμήτορας της ΔΟΕ. Διετέλεσε προπονητής και του Ολυμπιακού και του Παναθηναϊκού και πρόεδρος της Παγκόσμιας Ένωσης Προπονητών Στίβου. Τιμήθηκε με τα παράσημα του Ταξιάρχου Γεωργίου Α΄ και Ταξιάρχου Φοίνικος.

Ο Δημήτρης Μητρόπουλος διευθύνει τη Φιλαρμονική του Βερολίνου, συμμετέχοντας ταυτόχρονα ως σολίστ στο Τρίτο Κοντσέρτο για Πιάνο του Προκόφιεφ. Είχε προηγηθεί η συνεργασία του με την Κρατική Όπερα του Βερολίνου, από το 1922 έως το 1924, όπου εργάστηκε ως μουσικός εκγυμναστής. Εκεί γνώρισε τον Ιταλό συνθέτη και πιανίστα Φερούτσιο Μπουζόνι, που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μουσική του εξέλιξη. Το 1924 επιστρέφει στην Αθήνα και αναλαμβάνει τη διεύθυνση της Συμφωνικής Ορχήστρας του Ωδείου Αθηνών (1924-1925 και 1927-1937) και της Ορχήστρας του Συλλόγου Συναυλιών (1925-1927). Παράλληλα, ακολουθεί διεθνή καριέρα, διευθύνοντας σπουδαία ευρωπαϊκά μουσικά σύνολα. Το 1936 πήγε για πρώτη φορά στις ΗΠΑ για να διευθύνει τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστόνης, ύστερα από πρόσκληση του μόνιμου διευθυντή της Σερζ Κουσεβίτσκι. Το 1938 αναλαμβάνει τη διεύθυνση της Συμφωνικής Ορχήστρας της Μινεάπολης, στην οποία παρέμεινε επικεφαλής έως το 1949, καθιστώντας τη μία από τις κορυφαίες ορχήστρες των ΗΠΑ. Το 1949 μετακόμισε στη Συμφωνική της Νέας Υόρκης, στην οποία παρέμεινε έως το 1957 ως συνδιευθυντής αρχικά και στη συνέχεια ως αρχιμουσικός και καλλιτεχνικός διευθυντής.

Ποιήτρια ορισμένων από τα ωραιότερα ερωτικά ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας που διεκδικούν το απόλυτο και το ανέφικτο. Κινήθηκε κόντρα στα ταμπού, την υποκριτική ηθική και τις προκαταλήψεις της ανδροκρατούμενης Ελλάδας του 1920. Έγραψε με αλογόκριτη έκφραση για τη φλογερή επιθυμία και το ερωτικό πάθος, αποφεύγοντας τον μελοδραματισμό. Στη σύντομη ζωή της (1902-1930) η Μαρία Πολυδούρη κινήθηκε στην ακτίνα του Καρυωτάκη και έγινε το «άρρωστο ρόδο» της νεοελληνικής ποίησης. Εκστατικός ερωτισμός, λυρικός αυθορμητισμός και εξομολογητική διάθεση είναι τα στοιχεία με τα οποία ύμνησε τον έρωτα. Πέθανε από φυματίωση στο σανατόριο Σωτηρία (1930).

Το Παναθηναϊκό Στάδιο μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 πλημμυρίζει πάλι με κόσμο, χάρη σε αυτούς. Η πρωτοβουλία για την διοργάνωση τους ανήκει στον πρόεδρο του ΣΕΓΑΣ Μιχάλη Ρινόπουλο. Αναπτύσσει την ιδέα κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Άμστερνταμ. Γίνεται αποδεκτή. Ο επικοντιστής του ΠΑΟ Αργύρης Καραγιάννης γίνεται ο πρώτος Έλληνας Βαλκανιονίκης. Καταρρίπτονται 24 εθνικά ρεκόρ: 11 πανελλήνια, 6 γιουγκοσλαβικά, 5 βουλγαρικά και 2 τουρκικά. Στην επόμενη διοργάνωση τους (1931), ο Ελευθέριος Βενιζέλος κηρύσσει την έναρξη τους στην Αθήνα, παρουσία και του Τούρκου πρωθυπουργού Ισμέτ Ινονού.

Με την εκλογή του Γιάννη Κεφαλληνού (1894-1957) στην έδρα χαρακτικής της Σχολής Καλών Τεχνών αναγνωρίζεται θεσμικά η αυτόνομη καλλιτεχνική αξία της χαρακτικής στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα την εντυπωσιακή άνθησή της, απόρροια της εργασίας μιας μακράς σειράς Ελλήνων χαρακτών, μαθητών των περισσότερων του Κεφαλληνού.

Ο γεννημένος στην Αλεξάνδρεια και σπουδαγμένος στο Βέλγιο και τη Γαλλία Κεφαλληνός ήταν ως δάσκαλος προοδευτικός και εξαιρετικά προικισμένος, αποτελώντας διαρκές πρότυπο για τους σπουδαστές του. Κύριο μέλημά του ήταν η όσο το δυνατόν πληρέστερη τεχνική αρτιότητα των φοιτητών αλλά και η διαμόρφωση του προσωπικού τους αισθητικού κριτηρίου μέσα από συζητήσεις που αφορούσαν τη μοντέρνα τέχνη, τη θέση της τέχνης και του καλλιτέχνη στην κοινωνία, τον κοινωνικό ρόλο της χαρακτικής, τη σημασία της στην τέχνη του βιβλίου.

Μέσα σε αυτό το πλούσιο σε ερεθίσματα εργαστήριο πλάθονται καλλιτέχνες οι οποίοι θα διαμορφώσουν με την εργασία τους τη μεταπολεμική νεοελληνική τέχνη, όπως οι Τάσσος (Αλεβίζος), Βάσω Κατράκη, Λουκία Μαγγιώρου, Γεώργιος Μόσχος, Κώστας Γραμματόπουλος, Τόνια Νικολαΐδου, Γιώργης Βαρλάμος, Γιώργος Μανουσάκης, Τηλέμαχος Κάνθος κ.ά. Κοντά σε αυτούς πρέπει να προστεθούν οι ζωγράφοι Γιάννης Μόραλης, Νίκος Εγγονόπουλος και Γιάννης Τσαρούχης, οι οποίοι σύχναζαν στο εργαστήρι του Κεφαλληνού και επηρεάστηκαν από τη μορφή του.

Το 1923 ο νεαρός ζωγράφος και συγγραφέας Φώτης Κόντογλου (1895-1965) επισκέφτηκε πρώτη φορά το Άγιον Όρος. Ένα χρόνο αργότερα, το 1924, πραγματοποίησε την πρώτη του έκθεση στην Αθήνα, στο Λύκειο Ελληνίδων, με αντίγραφα από τοιχογραφίες και εικόνες. Το μήνυμα για «επιστροφή στην παράδοση» με άξονα τη βυζαντινή και τη λαϊκή τέχνη, σταδιακά κυριάρχησε στο έργο του ζωγράφου και λογοτέχνη, ο οποίος γεννήθηκε στο Αϊβαλί, σπούδασε ζωγραφική στην Αθήνα και το Παρίσι, όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 στράφηκε συνειδητά προς τη μελέτη της βυζαντινής ζωγραφικής. 

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κομβικής σημασίας ήταν η τοιχογράφηση ενός τοίχου του σπιτιού του, με τη συνδρομή των μαθητών του Νίκου Εγγονόπουλου και Γιάννη Τσαρούχη, το 1932. Στις τοιχογραφίες αυτές, φιλοτεχνημένες σε βυζαντινό ύφος, ο Κόντογλου απεικόνισε συγγραφείς και ζωγράφους που θαύμαζε (Όμηρος, Πλούταρχος, Μανουήλ Πανσέληνος, Δομήνικος Θεοτοκόπουλος κ.ά.) αλλά και σκηνές από εξωτικούς τόπους (Ο ευτυχισμένος Κονέκ-Κονέκ, Οι ανθρωποφάγοι της Καραϊβικής, ο Φακίρης της Ινδίας κ.ά.), που συναντούμε στα σπουδαία βιβλία του, όπως Πέδρο Καζάς, Βασάντα, Ο Αστρολάβος κ.ά. Πρόκειται για μια προσωπική εικονογραφία που ταυτόχρονα αποτέλεσε ένα είδος «μανιφέστου» για τη στροφή της ελληνικής ζωγραφικής προς τη βυζαντινή παράδοση, που ο Κόντογλου μελέτησε αρχικά στον Άθωνα. 

«Θυμούμαι πάντα το Θεόφιλο όταν συλλογίζομαι τον Μακρυγιάννη. Σας έλεγα πως ο Μακρυγιάννης είναι από τις πιο μορφωμένες ψυχές του νέου ελληνισμού, το ίδιο πιστεύω και για το Θεόφιλο, αν η λέξη μόρφωση σημαίνει πνευματική μορφή», έγραφε ο Γιώργος Σεφέρης στις Δοκιμές. Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ γεννήθηκε το 1871 στη Βαρειά Λέσβου και πέθανε στη Μυτιλήνη το 1934. Διδάχτηκε τη ζωγραφική από τον αγιογράφο παππού του Κωνσταντή (Χατζή) Μιχαήλ και από το 1883 έως το 1897 (;) έζησε στη Σμύρνη εργαζόμενος ίσως για το ελληνικό προξενείο. Μετά τη λήξη του Πολέμου του 1897 –όπου κατετάγη εθελοντής– εγκαταστάθηκε στο Πήλιο μέχρι το 1925, οπότε επέστρεψε στη Μυτιλήνη. Τόσο στο Πήλιο όσο και στη Λέσβο, ο Θεόφιλος εργάστηκε ως ζωγράφος, φιλοτεχνώντας τοιχογραφίες σε σπίτια (π.χ. οικία Γιάννη Κοντού / Μουσείο Θεόφιλου, Ανακασιά Βόλου) και σε καταστήματα, ζωγραφίζοντας πίνακες σε ξύλο και σε χαρτόνι. Εμπνεόμενος από λαϊκές φυλλάδες, εικόνες και τυπώματα, ο Θεόφιλος ήταν ένας από τους τελευταίους κρίκους μιας ζωγραφικής παράδοσης που χανόταν στα χρόνια τους Τουρκοκρατίας. Ήταν, επίσης, μια ιδιαίτερη περίπτωση λαϊκού δημιουργού, που ανακαλύφθηκε από τον Στρατή Ελευθεριάδη / Τεριάντ και την ελληνική διανόηση και έγινε σύμβολο της υποτιμημένης λαϊκής τέχνης σε μια εποχή που ήταν ζητούμενο η «επιστροφή στην παράδοση».

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος (1901-1975) είναι ο «μεγάλος ερωτικός» της ελληνικής ποίησης. Με την Υψικάμινο και τη διάλεξή του για τον υπερρεαλισμό, το 1935, εισήγαγε επίσημα το πρωτοποριακό κίνημα στα ελληνικά γράμματα. Για τον ψυχαναλυτή Εμπειρίκο, η ουτοπία δεν περιορίζεται στην πολιτική της εκδοχή. «Της μη συμμορφώσεως άγιος», καταιγιστικά φιλήδονος, περιέγραψε με την ποίησή του, και ειδικά με την οραματική Οκτάνα, έναν κόσμο ελευθερίας, ψυχικής ενότητας των ανθρώπων και ερωτικής απελευθέρωσης, άνευ όρων και άνευ ορίων. Είναι ο ποιητής που με τη συνδρομή της ψυχανάλυσης κωδικοποίησε και συμβολοποίησε ποιητικά τον έρωτα σε όλες του τις εκδοχές, διαμορφώνοντας μια εκρηκτική ποιητική της επιθυμίας.

Η πιο ισχυρή και αναγνωρίσιμη ποιητική φωνή του ελληνικού 20ού αιώνα. Ο Γιώργος Σεφέρης (1900-1971) είναι κεντρική φυσιογνωμία της νεοελληνικής ποίησης και βασικός εκπρόσωπος του μοντερνισμού στην Ελλάδα. Στην ποίησή του συνδυάζεται αρμονικά η ελληνική παράδοση με τα ευρωπαϊκά ρεύματα και το δυτικό πολιτισμικό παράδειγμα.

Με το Μυθιστόρημα (1935) σημείωσε αποφασιστική τομή στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης. Στοχαστικός και εκφραστικά διαυγής, με φωνή κουβεντιαστή, σαν ψίθυρο στο αυτί του αναγνώστη, ο Σεφέρης μας έδειξε πόσο δύσκολο είναι στην ποίηση να μιλήσεις απλά. Είναι ο πρώτος Έλληνας νομπελίστας (1963), αλλά και ο κριτικός των Δοκιμών, που συστηματοποίησε και έδωσε το εκφραστικό μέτρο του δοκιμίου, σε ανοιχτό διάλογο με το λογοτεχνικό παρελθόν.

Το δραματικό βάθος που έχει ο στοχασμός του για τον ελληνισμό και η αντιμετώπιση της ελληνικής ιστορίας ως τραγωδίας καθιστούν τον Σεφέρη σοφό σηματωρό της εθνικής μας αυτεπίγνωσης.

Από τη μία πλευρά ήταν οι εξαθλιωμένοι καπνεργάτες. Από την άλλη οι δυνάμεις επιβολής της τάξης της κυβέρνησης Μεταξά (λίγους μήνες πριν εξελιχθεί σε δικτατορικό καθεστώς). Δίχτυ ασφαλείας μεταξύ τους δεν υπήρχε. Ο ματωμένος Μάης του ’36 άφησε πίσω του 12 νεκρούς και 280 τραυματίες. Η αστυνομία άνοιξε πυρ και έπνιξε στο αίμα τη διαδήλωση των καπνεργατών.

Η συγκλονιστική φωτογραφία όπου μια μητέρα θρηνεί πάνω από τον νεκρό γιο της οδήγησε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον Επιτάφιο. Τελικά η κυβέρνηση υποχώρησε στα αιτήματα των καπνεργατών, αλλά δεν τιμώρησε όπως είχε υποσχεθεί τους ενόχους της σφαγής.

Ανανεωτής της ιστοριογραφίας μεταπολεμικά, ο Νίκος Σβορώνος (1911-1989) ξεδίπλωσε μια ιστορική σκέψη μαρξιστικών καταβολών που απέχει από τις μηχανιστικές εφαρμογές και τις αρχές της κομματικότητας. Στην πυκνή Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας (1953/1976) αλλά και στο σύνολο του έργου του επιχείρησε να συλλάβει ολιστικά και να κατανοήσει την ελληνική ιστορία μέσα από ένα σχήμα εθνικής συνέχειας που αναγνωρίζει τον «αντιστασιακό χαρακτήρα των Ελλήνων». Ο Σβορώνος προσπάθησε να διασώσει την έννοια του έθνους τόσο από τις εθνικιστικές καπηλείες όσο και από τις μαρξιστικές απορρίψεις. Ως ιστορικός, έθεσε στο επίκεντρο των ερευνών του, από τη σκοπιά της σύγχρονης οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας, τους μέσους βυζαντινούς χρόνους και την περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης, εντοπίζοντας εκεί την ανάδυση του νέου ελληνισμού και εξηγώντας την πορεία προς την εθνική ανεξαρτησία.

Διεξάγονται στο Γκάρμισχ – Πάρτεκιρχεν της Γερμανίας. Η Ελλάδα συμμετέχει με τον Δημήτρη Νεγροπόντη. Έκτοτε έχουν εκπροσωπήσει τα ελληνικά χρώματα 55 αθλητές και αθλήτριες. Στις αρχές του 20ου αιώνα ο Κώστας Ελευθερουδάκης, γνωστός από την αλυσίδα βιβλιοπωλείων, ήταν αυτός που έφερε τα πρώτα πέδιλα στην Ελλάδα. Και πρωτοπόροι για το ελληνικό σκι, όπως ο Ότο Σίμιτσεκ, φρόντισαν να το διαδώσουν, κυρίως μέσω των ορειβατικών συλλόγων.

Πρόκειται για το πρώτο σχολείο με σκοπό τη διδασκαλία παιδιών με ειδικές ανάγκες και συγκεκριμένα αναπτυξιακά και μαθησιακά προβλήματα. Ήταν ένθερμη οπαδός της δημοτικής και πρωταγωνίστησε στον Σύνδεσμο Ελληνίδων υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός. Ήταν στο επίκεντρο της κρίσης των Μαρασλειακών, όπου η δημοτική γλώσσα βρέθηκε στο απόσπασμα, και υπέστη διώξεις. Παρούσα ήταν και στους αγώνες της Αντίστασης μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜ. Μετά την απελευθέρωση συμμετείχε στην Πανελλαδική Ομοσπονδία Γυναικών, αλλά οι διώξεις συνεχίστηκαν. Βίωσε τη Μακρόνησο και εντάχθηκε διαδοχικά στην ΕΔΑ και το ΚΚΕ (στη Μεταπολίτευση).

Ο ποιητής-φιλόσοφος της Μυθολογίας του Ωραίου, που έθεσε αμετάκλητα το πρόβλημα του κάλλους ως υπόθεση ζωής. Ο Δημήτριος Καπετανάκης (1912-1944) υπήρξε ένας φωτεινός μετεωρίτης της μεσοπολεμικής διανόησης. Τα ολιγάριθμα γραπτά του, δοκίμια και ποιήματα, διασκορπισμένα σε πλήθος εντύπων, ελληνικών και ξένων, υιοθετούν μια συναρπαστική γραφή του πείθει τον αναγνώστη συνεγείροντάς τον συναισθηματικά.

Οι αναγνώσεις του στον Πλάτωνα, τον Προυστ, την Ντίκινσον, τον Ρεμπώ, λεπταίσθητες και διεισδυτικές, όπως και οι μεταφράσεις του Χέλντερλιν συντείνουν σε μια ενορατική και ερωτική αναζήτηση του νοήματος της ύπαρξης. Συγγραφέας με εντυπωσιακή πνευματική διαδρομή στην Αγγλία. Πέθανε 32 ετών στο Λονδίνο το 1944 από λευχαιμία.

Ο σημαντικότερος Έλληνας φιλόλογος μετά τον Κοραή. Δεινός κλασικός φιλόλογος, με διεθνή αναγνώριση, και διεισδυτικός ερμηνευτής κειμένων της ελληνικής και παγκόσμιας γραμματείας. Ο Ιωάννης Συκουτρής (1901-1937) ζωντάνεψε με την ευαισθησία του τα αρχαία κείμενα και έκανε πράξη τη σύνδεση της φιλολογίας με τη ζωή και τον κόσμο. Ειδικά οι εργασίες του για το Συμπόσιο του Πλάτωνα (1934) και την Ποιητική του Αριστοτέλη (1937, μεταθανάτια έκδοση) εντυπωσιάζουν με την πρωτοτυπία και την ευστοχία τους.

Ο εκδοτικός οίκος Τeubner της Λειψίας του εμπιστεύτηκε την έκδοση του Δημοσθένη. Τη δεκαετία του ’30 ως υφηγητής στο ΕΚΠΑ τάραξε τα λιμνάζοντα ύδατα με τον Φιλολογικό Κύκλο και το Επιστημονικό Φροντιστήριο. Το συντηρητικό Πανεπιστήμιο Αθηνών τον απέρριψε δύο φορές. Η επιλογή της αυτοχειρίας έδωσε μοιραίο τέλος στη σύντομη αλλά λαμπρή σταδιοδρομία του.

Το 1938, ο Νίκος Καζαντζάκη εκδίδει το έπος «Οδύσεια» --με ένα σίγμα-- το οποίο είναι ένα εντελώς πρωτότυπο έργο, διαφορετικό και ανεξάρτητο από τη μετάφραση της «Οδύσσειας» του Ομήρου, που μεταφράστηκε αργότερα από τον Ι. Θ. Κακριδή και τον Ν. Καζαντζάκη. Στο επικό του ποίημα, «Οδύσεια», ο Καζαντζάκης αφηγείται τις περιπέτειες και τα ταξίδια του Οδυσσέα, αφ’ ότου επέστρεψε στην Ιθάκη, και μετά έφυγε ξανά, μέχρι τον θάνατό του στον Νότιο Παγωμένο Ωκεανό στην προσπάθειά του να αναζητήσει την αθάνατη πηγή. Ο Κρητικός λογοτέχνης θεωρούσε την «Οδύσεια» του ως το Έργο του --δίνοντάς της χαρακτηριστικά το προσωνύμιο Obra--, προκειμένου να περιγράψει την άποψή του· δήλωνε, επίσης, εμφατικά ότι ακόμα και αν καταστρεφόταν όλο του το έργο, αν γινόταν μια καταστροφή και δεν έμενε τίποτα εκτός από την Οδύσεια, εκείνος θα θεωρούσε το έργο του σωσμένο.

Η πρώτη έκδοση της «Οδύσειας» (1938) αποτέλεσε πράγματι ένα σημαντικό εκδοτικό γεγονός για τα ελληνικά δεδομένα και τα νεοελληνικά γράμματα, αφού τυπώθηκε σε μεγάλο σχήμα σε μόλις 300 αντίτυπα με χορηγία της Αμερικανίδας Joe MacLeod, με ειδικής παραγγελίας τυπογραφικά στοιχεία, ενώ θεωρείται το πρώτο ελληνικό βιβλίο που εκδίδεται σε μονοτονικό σύστημα. Αξίζει να σημειωθεί πως στην ΟΔΥΣΕΙΑ του ο Καζαντζάκης εγκιβωτίζει πάνω από 5000 (7.500 νεολογισμούς) νεολογικές αθησαύριστες λέξεις --εν δυνάμει ποιητικούς νεολογισμούς-- προκειμένου να διασώσει τον γλωσσικό πλούτο της πατρίδας του για τις μελλούμενες γενιές.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Νίκου Μαθιουδάκη.

Ο Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985) γεννήθηκε στην Αθήνα, πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην Κωνσταντινούπολη και τελείωσε το λύκειο εσώκλειστος στο Παρίσι. Από το 1927 έζησε μόνιμα στην Αθήνα, ενώ το 1932 ξεκίνησε η διπλή μαθητεία του στη ζωγραφική: στη Σχολή Καλών Τεχνών με δάσκαλο τον Κωνσταντίνο Παρθένη και ιδιωτικά, κοντά στον Φώτη Κόντογλου. Ωστόσο, του ζωγράφου προηγήθηκε ο ποιητής. Ο Εγγονόπουλος έκανε την πρώτη του, εξαιρετικά θορυβώδη και αναμφίβολα σκανδαλώδη, εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα με την ποιητική συλλογή Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν, που εκδόθηκε το 1938, τρία χρόνια μετά την Υψικάμινο του Ανδρέα Εμπειρίκου.

«Με την εμφάνιση του βιβλίου, το σκάνδαλο το εκσπάσαν υπερέβαινε όχι μόνο κάθε τι το ανάλογο που είχε ποτέ φανερωθή στα ελληνικά γράμματα, αλλά και τις προβλέψεις της πιο τολμηρής φαντασίας», θυμόταν αργότερα ο Εγγονόπουλος. Ανάλογος θόρυβος ακολούθησε και την πρώτη ατομική του έκθεση ζωγραφικής, που φιλοξενήθηκε στο σπίτι του ποιητή Νικόλα Κάλας (Καλαμάρη) τον Νοέμβριο του 1939. Ο ζωγράφος είχε ήδη διαμορφώσει ένα ατομικό ύφος στο οποίο θα παρέμενε πιστός έως το τέλος της ζωής του. Ο πίνακας Η ευγενεστάτη κυρία Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου στέκει στο μεταίχμιο μεταξύ της βυζαντινής και της υπερρεαλιστικής έκφρασης του Εγγονόπουλου, με σαφείς οφειλές στον Giorgio de Chirico.

Με προγόνους που είχαν πολεμήσει στην Επανάσταση του 1821, παππού τον Σπύρο Μερκούρη, δήμαρχο Αθηναίων, και πατέρα τον Σταμάτη Μερκούρη, βουλευτή και υπουργό, η πολιτική ήταν λογικό να μπει στη ζωή της Μελίνας Μερκούρη. Το 1949 γνώρισε τον θρίαμβο με την παράσταση Λεωφορείο ο πόθος στο Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν. Το 1955 πρωταγωνίστησε στην ταινία Στέλλα του Μιχάλη Κακογιάννη. Στο φεστιβάλ των Καννών εκείνης της χρονιάς γνώρισε τον Ζυλ Ντασσέν και το 1960 έγινε παγκόσμια σταρ με το Ποτέ την Κυριακή.

Πολέμησε με πάθος τη χούντα των συνταγματαρχών. Στη Μεταπολίτευση ως υπουργός Πολιτισμού συνέδεσε το όνομά της με τη διεκδίκηση των Μαρμάρων του Παρθενώνα. Δική της παρακαταθήκη είναι και το έργο της ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας, που μεταμόρφωσε την πρωτεύουσα.

Η πρώτη έκθεση του Γκίκα (1906-1994) στην Ελλάδα έγινε το 1928 στην γκαλερί Στρατηγοπούλου. Τη δεκαετία του 1930 ο ζωγράφος συνδέθηκε φιλικά με τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Στρατή Δούκα και τον Γερμανό Κλάους Φρισλάντερ. Τότε ξεκίνησε ένα ταξίδι «αναβάπτισής» του στον λαϊκό πολιτισμό: περιδιάβηκε προσφυγικές συνοικίες, φωτογράφισε λαϊκές γειτονιές, αντικείμενα και παιχνίδια. Την ίδια εποχή όμως στο ατελιέ ζωγράφιζε με ύφος που παραπέμπει στην παρισινή πρωτοπορία. Τελικά, ο Γκίκας κατέκτησε το προσωπικό του ύφος εμβαθύνοντας σε μια νέα, για αυτόν, περιοχή: την τοπιογραφία. Η ουσιαστική και γόνιμη επαφή του με την Ύδρα, η στροφή προς την ενδελεχή μελέτη του άγριου τοπίου του νησιού, του επέτρεψαν να αρθρώσει για πρώτη φορά στην έως τότε δημιουργία του έναν καθαρά προσωπικό και συνάμα «ελληνικό» λόγο. Με το Μεγάλο τοπίο της Ύδρας (1938), που ο Γκίκας εξέθεσε στην Πανελλήνια Έκθεση στο Ζάππειο, ο μοντερνισμός έγινε ντόπια πρόταση, απευθυνόμενη πρωτίστως στο ελληνικό κοινό. Και ο ζωγράφος πέτυχε αυτό που διακαώς επιθυμούσε όταν εγκατέλειπε το Παρίσι και μιλούσε για «μεσογειακή» ζωγραφική: να δημιουργήσει έναν «ελληνικό μοντερνισμό». Το 1946, με τη διοργάνωση της πρώτης αναδρομικής έκθεσής του στο Βρετανικό Συμβούλιο, ο Γκίκας αναγνωρίστηκε πια ως ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες ζωγράφους.

Είχαν προηγηθεί 150 χρόνια άνθησης της μελοδραματικής τέχνης στα Επτάνησα και μισός αιώνας εμπειρίας του Ελληνικού Μελοδράματος με κύριο πρωταγωνιστή τον Διονύση Λαυράγκα. Το 1939 ο Κωνσταντίνος Μπαστιάς ιδρύει την Εθνική Λυρική Σκηνή ως τμήμα του Εθνικού Θεάτρου δίνοντας παραστάσεις στη σκηνή του νεοκλασικού θεάτρου του Τσίλλερ, επί της οδού Αγίου Κωνσταντίνου. Η πρώτη παράσταση δόθηκε στις 5 Μαρτίου 1940 με την οπερέτα του Γιόχαν Στράους Η Νυχτερίδα. Η πρεμιέρα έγινε με τη Μαντάμ Μπατερφλάι του Τζάκομο Πουτσίνι στις 25 Οκτωβρίου του 1940 (δύο μέρες πριν την κήρυξη του πολέμου από τους Ιταλούς), παρουσία πολλών πρεσβευτών, αλλά και του γιου του Πουτσίνι, Αντόνιο.Το 1944 ο οργανισμός ανακηρύχτηκε αυτόνομο Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου, λαμβάνοντας και επίσημα την επωνυμία «Εθνική Λυρική Σκηνή», και εγκαινίασε τις δραστηριότητές του παρουσιάζοντας την όπερα Ρέα του Σαμάρα στο πρώτο Θέατρο Oλύμπια, επί της οδού Ακαδημίας. Tο 1958 εγκαινιάστηκε το σημερινό Θέατρο Oλύμπια με την Αΐντα του Βέρντι. Από τον Μάρτιο του 2017 η Εθνική Λυρική Σκηνή ξεκίνησε τη λειτουργία της στις νέες της εγκαταστάσεις στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, το οποίο αποτελεί δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος προς την ελληνική Πολιτεία.

Άνθρωπος του πνεύματος και των γραμμάτων, ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος υπήρξε επίσης αθλητής του βόλεϊ. Πολέμησε στο έπος του ’40, καθώς η έναρξη του πολέμου τον βρήκε έφεδρο αξιωματικό στη Σύρο. Την περίοδο της Κατοχής αρθρογραφούσε στον παράνομο αντιστασιακό Τύπο, χωρίς όμως να ενταχθεί σε κάποια οργάνωση. Η ανάληψη της προεδρίας του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου μετά την απελευθέρωση, απ’ όπου αγωνίστηκε για την προσάρτηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, τον έφερε στη δίνη του Εμφυλίου. Απολύθηκε από το πανεπιστήμιο, συνελήφθη και εκτοπίστηκε. Βρέθηκε στη Μακρόνησο, όπου αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση με την περίφημη πλέον φράση του: «Έχω καθήκον να περισώσω την τιμήν της ελληνικής φιλοσοφίας».

Την άνοιξη του 1940, μετά από είκοσι ένα χρόνια παραμονής στο Παρίσι, ο Θανάσης Απάρτης επέστρεψε στην Ελλάδα λόγω του Πολέμου, και εγκατέστησε το εργαστήριό του στο Μετς. Έκτοτε, στα χρόνια της Κατοχής και λίγο αργότερα, το ατελιέ του λειτούργησε ως χώρος συνάντησης, συγχρωτισμού και, εντέλει, ως ένα ιδιότυπο διδασκαλείο για νεαρούς γλύπτες. Εκεί σύχναζαν, μεταξύ άλλων, οι λίγο μεγαλύτεροι Γιώργος Ζογγολόπουλος, Κλέαρχος Λουκόπουλος, Χρήστος Καπράλος, Μέμος Μακρής, οι νεότεροι Ναταλία Μελά, Κώστας Κλουβάτος, Φιλόλαος Τλούπας (Philolaos), αλλά και νεαροί μαθητές της γλυπτικής, όπως ο Νέστορας Παπανικολόπουλος. Όλοι τους επηρεάστηκαν από το παράδειγμα του Απάρτη, δεδομένου ότι ο Σμυρνιός καλλιτέχνης έφερνε στην Αθήνα το πνεύμα των γλυπτικών αναζητήσεων του μεσοπολεμικού Παρισιού.

Ο Θανάσης Απάρτης γεννήθηκε το 1899 στη Σμύρνη, σπούδασε γλυπτική κοντά στον Αντουάν Μπουρντέλ (μαθητή του Ροντέν), ενώ συνδέθηκε και με τον γλύπτη Σαρλ Ντεσπιώ. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, ανέλαβε την εκτέλεση σημαντικών μνημείων, δίδαξε στο Αθηναϊκό Τεχνολογικό Ινστιτούτο και το 1961 εκλέχτηκε καθηγητής γλυπτικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Πέθανε στην Αθήνα το 1972.

Η Ελλάδα προσπάθησε να μείνει εκτός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά το φασιστικό καθεστώς της Ιταλίας είχε άλλα σχέδια. Λίγους μήνες μετά τον τορπιλισμό της «Έλλης» ο Μπενίτο Μουσολίνι έστειλε τελεσίγραφο παράδοσης στον Ιωάννη Μεταξά. Το «όχι» του Έλληνα δικτάτορα εξέφρασε το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας. Ίσως είναι από τις σπάνιες φορές στην ιστορία της ανθρωπότητας που ένα έθνος βάδισε προς το μέτωπο τραγουδώντας. Ίσως γιατί είχε τη βεβαιότητα ότι υπερασπιζόταν το δίκαιο.

Τους επόμενους μήνες ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει διαδοχικά την Κορυτσά, το Πόγραδετς, τους Αγίους Σαράντα, το Αργυρόκαστρο, τη Χειμάρρα και άλλες πόλεις και στρατηγικές τοποθεσίες. Χρειάστηκε η επέμβαση της Βέρμαχτ για να λυγίσει η ελληνική άμυνα και η σκιά της Κατοχής να ρίξει το βάρος της στη χώρα μας.

Το 1940 προσλήφθηκε στη Λυρική Σκηνή του τότε Βασιλικού Θεάτρου και το 1941 πρωτοεμφανίστηκε ως «Βεατρίκη» στην οπερέτα Βοκκάκιος του Σουπέ. Στη συνέχεια και ως το 1945 πρωταγωνίστησε στην Τόσκα (1942, 1943), στον Κάμπο του Ντ' Αλμπέρ (1944, 1945), στην Καβαλερία Ρουστικάνα (1944), στον Πρωτομάστορα του Μανώλη Καλομοίρη (1944, το μόνο ελληνικό έργο που τραγούδησε), στον Φιντέλιο του Μπετόβεν (1944) και την οπερέτα Ο Ζητιάνος Φοιτητής του Βιεννέζου συνθέτη Καρλ Μιλέκερ (1945). Στις 2 Αυγούστου του 1947 αναλαμβάνει να τραγουδήσει την «Τζιοκόντα» στην ομώνυμη όπερα του Αμίλκαρε Πονκιέλι στην Αρένα της Βερόνας. Στις 21 Απριλίου παντρεύεται τον βιομήχανο Τζιανμπατίστα Μενεγκίνι με τη βοήθεια του οποίου απογειώνει την καριέρα της σε ρόλους δραματικής υψιφώνου και δραματικής κολορατούρα. Το 1951 πρωτοεμφανίζεται στη Σκάλα του Μιλάνου με τους Σικελικούς Εσπερινούς του Βέρντι. Το 1956 συνάπτει συμβόλαιο με την Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, ενώ το καλοκαίρι του 1957 εμφανίζεται στο Ηρώδειο, στα εγκαίνια του Φεστιβάλ Αθηνών, τραγουδώντας αποσπάσματα από ιταλικές, γερμανικές και γαλλικές άριες.

Η Πηνελόπη Δέλτα (1871-1941) υπήρξε η σημαντικότερη μορφή της παιδικής μας λογοτεχνίας. Κατέστησε σοβαρή αισθητική και ιδεολογική υπόθεση το παιδικό βιβλίο, με τον παιδαγωγικό του χαρακτήρα. Με τα παιδικά της μυθιστορήματα μεγάλωσαν γενιές Ελλήνων, ωστόσο το έργο της διαβάστηκε με αγάπη και από τους μεγάλους. Κατέχει σημαίνουσα θέση στον εκπαιδευτικό δημοτικισμό της εποχής της.

Στο έργο της η Λογοτεχνία και η Ιστορία συναρθρώνονται με άξονα τις ιδεολογικές συντεταγμένες του ελληνικού εθνισμού των αρχών του 20ού αιώνα. Η βιωματική και σωματική σχέση της με την Ιστορία και η ερωτική της απελπισία αποτυπώνονται στην ημερολογιακή γραφή και στον τραγικό της θάνατο την ημέρα που τα γερμανικά στρατεύματα έμπαιναν στην Αθήνα.

Κλασικός φιλόλογος και ομηριστής διεθνούς φήμης, ο Ι.Θ. Κακριδής (1901-1992) συνέδεσε τη ζωή του με τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Το 1941 σύρθηκε στη λεγόμενη «Δίκη των τόνων» με αφορμή καταγγελίες από καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών για χρήση του μονοτονικού. Καρπός της μακρόχρονης και γόνιμης συνεργασίας του με τον Ν. Καζαντζάκη είναι η μετάφραση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, ένα έργο με το οποίο πάσχισαν να καλλιεργήσουν τις εκφραστικές δυνατότητες της νεοελληνικής γλώσσας.

Μελέτησε σε βάθος και τον νεοελληνικό πολιτισμό (ποίηση, πεζογραφία, λαογραφία), πιστεύοντας στον ενιαίο χαρακτήρα του. Πρόεδρος του νεοσύστατου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου την περίοδο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του Γεωργίου Παπανδρέου (1964-1965), επηρέασε καθοριστικά τα εκπαιδευτικά πράγματα.

Συλλαμβάνεται εξαιτίας της αντιστασιακής του δράσης (θεωρείται κορυφαίος σαμποτέρ στων Συμμάχων με το κωδικό όνομα «Μπόλμπι») εναντίον των Γερμανών, ο Γεώργιος Ιβάνωφ, κολυμβητής και πολίστας του Ηρακλή Θεσσαλονίκης. Παριστάνει τον τρελό. Οδηγείται στο «Αιγινήτειο» με τη βοήθεια του ιδρυτή του Παναθηναϊκού, Γιώργου Καλαφάτη, αλλά και του Δημήτρη Γιαννάτου, του μπάσκετ των «πράσινων». Αποδρά! Προδίδεται. Κι εκτελείται. Προς τιμήν του, η ομάδα του Ηρακλή δίνει το όνομά του στο κλειστό γήπεδο του μπάσκετ.

Το 1942 ο μεγάλος δάσκαλος του θεάτρου Κάρολος Κουν (1908-1987) ίδρυσε το Θέατρο Τέχνης, όπου και ανέβασε έργα Ίψεν, Τζορτζ Μπέρναρντ Σω, Πιραντέλλο και μετά την απελευθέρωση, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, Λόρκα, Τέννεσσι Ουίλλιαμς, Μίλλερ κ.ά. Το 1942 ιδρύει και τη δραματική σχολή του θεάτρου του, στην οποία μαθήτευσαν οι σημαντικότεροι σκηνοθέτες και ηθοποιοί της μεταπολεμικής γενιάς. Το 1949 λόγω οικονομικών δυσκολιών το θέατρο θα κλείσει, αλλά θα επανασυσταθεί το 1954. Ο Κουν τότε αρχίζει να ανεβάζει νεότερους θεατρικούς συγγραφείς, όπως Ιονέσκο,  Ντάριο Φο, Μπέκετ, Μπρεχτ και Πίντερ, καθώς και έργα νέων Ελλήνων θεατρικών συγγραφέων, όπως ο Καμπανέλλης, ο Κεχαΐδης και η Αναγνωστάκη. 

Παράλληλα ξεκινά την πολύ σημαντική του πορεία στο αρχαίο δράμα και την κωμωδία. Το 1959 ανεβάζει τις Όρνιθες του Αριστοφάνη, μια παράσταση που έμεινε στην ιστορία γιατί θεωρήθηκε προκλητική για την εποχή της και χαρακτηρίστηκε έως και φιάσκο, αλλά μάλλον περισσότερο για την καταπληκτική μετάφραση του Βασίλη Ρώτα, την ανεπανάληπτη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και τα θρυλικά κοστούμια και σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη. Παρόλο που η παράσταση απαγορεύτηκε από τον τότε υπουργό Προεδρίας της Κυβερνήσεως Κωνσταντίνο Τσάτσο, επαναλήφθηκε το 1960, περιόδευσε σε πολλές χώρες και απέσπασε το 1965 το Α΄ Βραβείο στο Φεστιβάλ των Εθνών.

Οι αντιστασιακές οργανώσεις του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ συνεργάστηκαν με Βρετανούς πράκτορες και όλοι μαζί οι συμμετέχοντες έγραψαν την κορυφαία στιγμή της Αντίστασης ενάντια στις δυνάμεις του Άξονα. Παρότι η μάχη του Ελ Αλαμέιν είχε ήδη γείρει την πλάστιγγα υπέρ των Συμμάχων στη μάχη της Αφρικής, η ανατίναξη της γέφυρας έκανε ακόμη δυσχερέστερη την τροφοδοσία των γερμανικών στρατευμάτων που επιχειρούσαν στα βόρεια της ηπείρου.

Συνολικά 86 αντάρτες του ΕΛΑΣ, 52 του ΕΔΕΣ και 14 Άγγλοι κομάντος πήραν θέσεις απέναντι σε 100 Ιταλούς και 5 Γερμανούς στρατιώτες που αποτελούσαν τη φρουρά της γέφυρας. Η επίθεση ήταν ουσιαστικά ο αντιπερισπασμός προκειμένου να τοποθετηθούν τα εκρηκτικά για την ανατίναξη της γέφυρας.

Μέσα στην Κατοχή, ένας ψηλός και βλοσυρός νέος εκδίδει μία ποιητική σύνθεση με όνομα «Αμοργός», που έμελλε να αποτελέσει σταθμό στα ελληνικά γράμματα. Ήταν ο Νίκος Γκάτσος (1911-1992), γνωστός στους κύκλους της γενιάς του ’30 για το βάθος της σκέψης και των γνώσεών του. Η «Αμοργός» αποτελεί ένα υπερρεαλιστικό έργο, που μεγάλο του μέρος γράφτηκε με την τεχνική της αυτόματης γραφής. Παρόλο που ο υπερρεαλισμός είχε ήδη εισαχθεί στην Ελλάδα από τους Εμπειρίκο και Ράντο, η «Αμοργός» ήταν μια πρωτοποριακή σύνθεση της υπερρεαλιστικής αισθητικής με την ελληνική παράδοση.

Εκεί, ο Γκάτσος δημιουργεί ένα ονειρικό μωσαϊκό από στοιχεία του ελληνικού ιστορικού και πολιτισμικού χώρου. Έτσι, η «Αμοργός» δεν είναι ένα στριφνό πείραμα με το ασυνείδητο, αλλά ένα ενιαίο αφήγημα, διαποτισμένο από μελαγχολία, λυρισμό, και ελληνικότητα. Παρά το δυναμικό του ντεμπούτο στον ποιητικό κόσμο, ο Γκάτσος δεν ολοκλήρωσε καμία άλλη ενιαία ποιητική σύνθεση. Αντίθετα, επέλεξε να εκφράσει την ποιητικότητά του σε ένα άλλο πεδίο, το τραγούδι, όπου και έγινε ευρύτερα γνωστός ως στιχουργός. Με τους στίχους του κατάφερε να μεταφέρει τον ποιητικό λόγο στα χείλη των Ελλήνων, οι οποίοι, πριν τον Γκάτσο, δε διανοούνταν να τραγουδήσουν πώς η αγάπη αληθεύει χάρτινα φεγγάρια, πως «έγινε ο καιρός ανηφοριά», και για «χιλιάδες μνήματα μέσα στον βυθό».

Και όμως, το γλωσσικό ένστικτο του Γκάτσου –και η τύχη που τον έφερε κοντά στους πλέον ταλαντούχους Έλληνες συνθέτες– έφερε την επανάσταση στο ελληνικό τραγούδι. Έτσι, το ελληνικό τραγούδι πύκνωσε σε νοήματα και μπόρεσε να εκφράσει την πολύπλοκη πραγματικότητα της μεταπολεμικής εποχής. Οι στίχοι του μπόρεσαν να αρθρώσουν τόσο τα πιο σκοτεινά νοήματα όσο και τις πιο φωτεινές στιγμές της ζωής. Αυτός ο εννοιολογικός πλούτος δε θα υπήρχε χωρίς τον Νίκο Γκάτσο –και δε θα ήταν υπερβολή να πούμε πως ο πλούτος αυτός ξεπήδησε από το «παραθύρι της άνοιξης» που άνοιξε η «Αμοργός».

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Κωνσταντίνου Μ. Κωνσταντίνου

Η Βίκυ Μοσχολιού (1943-2005) υπήρξε μια από τις μεγαλύτερες Ελληνίδες ερμηνεύτριες με το σπουδαιότερο ρεπερτόριο και με τεράστια προσφορά στον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορία του έντεχνου και λαϊκού τραγουδιού. Ξεκίνησε την καριέρα της το Πάσχα του 1962 στην «Τριάνα του Χειλά» και καθιερώθηκε το 1964 τραγουδώντας το «Χάθηκε το φεγγάρι» του Σταύρου Ξαρχάκου στην κινηματογραφική ταινία «Λόλα».

Το ήθος, η αξιοπρέπεια και το πηγαίο της ταλέντο, ανέδειξαν μια λαμπρή και αξιοθαύμαστη πορεία. Συνεργάστηκε με τους σπουδαιότερους Έλληνες συνθέτες, ποιητές και στιχουργούς. Ήταν η πρώτη Ελληνίδα τραγουδίστρια που ξεκίνησε συναυλίες στην Κύπρο και από τις πρώτες ερμηνεύτριες που τραγούδησαν σε «Μπουάτ» στην Πλάκα στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας της, έδωσε συναυλίες σε αρχαία θέατρα και στάδια στην Ελλάδα καθώς και στο εξωτερικό.

Στη Νέα Υόρκη στο «Carnegie Hall», στο Λονδίνο στο «Royal Albert Hall», στο Παρίσι στο «Olympia Hall», στην Ιορδανία στα Βασιλικά Ανάκτορα και αλλού ανά τον κόσμο. Ο Μάνος Χατζηδάκης είχε χαρακτηρίσει τη φωνή της «το βιολοντσέλο της Ελληνικής μουσικής», ενώ ο Γιώργος Ζαμπέτας μιλούσε πάντα με θαυμασμό για τη «μεγάλη Βικάρα». «Είμαι περήφανος που μου έκανε την τιμή να ερμηνεύσει το καλύτερο τραγούδι μου, τη μαρκίζα», είχε πει ο Μάνος Ελευθερίου, ενώ «δωρική τραγουδίστρια ογκόλιθος» ήταν το εύσημο που της είχε απονείμει ο Μίκης Θεοδωράκης.

Ο Γιάννης Τσαρούχης είχε πει ότι «η Βίκυ Μοσχολιού είναι η Κοτοπούλη του Ελληνικού μας τραγουδιού». Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος εξέφρασε πως «το ελληνικό τραγούδι της οφείλει τη φωνή του» και ο Γιάννης Μαρκόπουλος είπε «η Βίκυ Μοσχολιού είναι προικισμένη με φυσικό ταλέντο». Τα Ελληνικά ταχυδρομεία για να την τιμήσουν έβαλαν το πορτρέτο της σε μια σειρά γραμματοσήμων. Παντρεύτηκε το 1967 το θρύλο των γηπέδων Μίμη Δομάζο. Στις 16 Αυγούστου του 2005 η Βίκυ Μοσχολιού έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 62 χρόνων από την επάρατη νόσο.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση της κυρίας Βίκυς Μπαφίτη

Μετά από έναν αποτυχημένο γάμο η Σωτηρία Μπέλλου μετακόμισε στην Αθήνα, όταν ξεκινούσε ο πόλεμος του ’40. Εντάχθηκε στην εθνική αντίσταση με το ΕΑΜ και πήρε μέρος στα  Δεκεμβριανά και στη Μάχη της Αθήνας. Το 1943 συνελήφθη, βασανίστηκε και φυλακίστηκε. Μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο εξελίχθηκε στη μεγάλη κυρία του ρεμπέτικου που όλοι γνωρίζουν σήμερα. Κορυφαίοι συνθέτες τής εμπιστεύθηκαν τα τραγούδια τους, που πέρασαν στην ιστορία ερμηνευμένα από τη χαρακτηριστική, βραχνή φωνή της.

Ο όρος «Δεκεμβριανά» αναφέρεται σε μια σειρά ένοπλων συγκρούσεων που έλαβαν χώρα το Δεκέμβριο του 1944 - Ιανουάριο του 1945 . Η Ελλάδα εκείνη την περίοδο βρισκόταν στην μεταβατική περίοδο, καθώς μόλις πριν 2 μήνες απελευθερώθηκε από τους Γερμανούς. Το κλίμα όμως άρχιζε πάλι να «ζεσταίνεται» διότι υπήρχε θέμα για την επικράτηση της εξουσίας. Ήδη είχε σχηματιστεί κυβέρνηση με την βοήθεια των συμμάχων κυρίως των Βρετανών με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Όμως υπήρξαν αντιδράσεις από την πλευρά του ΚΚΕ όπου θεωρούσε ότι έπρεπε να αναλάβει την εξουσία καθώς με την βοήθεια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κατάφερε να σταματήσει τις ναζιστικές προσπάθειες των Γερμανών καθώς και ότι η κυβέρνηση Παπανδρέου ήταν δορυφόρος των Βρετανών.

Το ΚΚΕ όμως πιο πολύ είχε θυμό ενάντια των Βρετανών καθώς του θεωρεί υπεύθυνους για την συμφωνία της Καζέρτας όπου ανάγκαζε την «διάλυση» του ΕΑΜ με σκοπό την δημιουργία εθνικού στρατού υπό την εποπτεία του στρατηγού Σκόμπυ . Μετά από όλα αυτά το ΚΚΕ πήρε την απόφαση να διοργανώσει συλλαλητήριο ενάντια της όλης κατάστασης . Το συλλαλητήριο δυστυχώς πήρε άλλη τροπή με αποτέλεσμα 28 άνθρωποι να χάσουν την ζωή τους. Το ημερολόγιο έγραφε 3 Δεκεμβρίου του 1944. Δυστυχώς ήταν μια μελανή σελίδα για την ιστορία της χώρας μας, η οποία πλέον βρέθηκε στο κατώφλι του εμφυλίου πολέμου, με αποτέλεσμα να μπει σε νέες σκληρές περιπέτειες οι οποίες έχουν αφήσει ανεξίτηλο το στίγμα τους.

Η «ψηφίδα» προστέθηκε μετά από πρόταση του κ. Γεώργιου Γιαννίτσιου.

«Άλλοι κρυφά, άλλοι φανερά, οι Έλληνες καλλιτέχνες συμπονέσανε με το κοντύλι, ιστορήσανε τα πάθη του Λαού, βοηθήσανε με το καλέμι του χαράκτη, που έγινε στα χέρια τους όπλο κοφτερό, στον αγώνα του», έλεγε μετά την Απελευθέρωση ο Σπύρος Βασιλείου, αναφερόμενος στην άνθηση της χαρακτικής τέχνης στα χρόνια της Κατοχής. Οι αγώνες δεν δόθηκαν όμως μόνο στο χαρτί ούτε μόνο στην Αθήνα. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει σε εκείνους που άφησαν τις πόλεις και ανέβηκαν στο βουνό, κάνοντας πράξη τον πόθο για λευτεριά, όπως οι ζωγράφοι Βάλιας Σεμερτζίδης και Δημήτρης Γιολδάσης, οι φωτογράφοι Σπύρος Μελετζής και Κώστας Μπαλάφας, οι οποίοι με τα έργα τους έδωσαν μια εμβληματική εικόνα της αντάρτικης ζωής (στη φωτογραφία του Μελετζή, ο Σεμερτζίδης ζωγραφίζει έναν αντάρτη). 

Ο Βάλιας (Βαλεντίνος) Σεμερτζίδης (1911-1983) γεννήθηκε στο Κρασνοντάρ του Καυκάσου. Το 1922 η οικογένειά του ήρθε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε αρχικά στη Δραπετσώνα και κατόπιν την Παλιά Κοκκινιά. Ο Σεμερτζίδης σπούδασε ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών με τον Κωνσταντίνο Παρθένη, ενώ στη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκε στο ΕΑΜ. Στις αρχές του 1944 ανέβηκε στο βουνό (στη Βίνιανη Ευρυτανίας και κατόπιν στα Άγραφα) προκειμένου να ζωγραφίσει τους μαχόμενους αντάρτες αλλά και απλούς ανθρώπους του βουνού. 

Η Μάτση Χατζηλαζάρου (1914-1987) υπήρξε μια από τις πιο τολμηρές ερωτικές φωνές της νεοελληνικής ποίησης. Εξέφρασε ποιητικά, με την υπερρεαλιστική και λυρική γραφή της, το αίτημα της γυναικείας ερωτικής απελευθέρωσης. Κύριο χαρακτηριστικό της ερωτικής της ποίησης είναι η υλικότητα και η σωματικότητα της ερωτικής εμπειρίας και η εκφραστική τόλμη γύρω από τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Ποίηση ζωικής ορμής και εικονολατρικής δεινότητας, το έργο της Χατζηλαζάρου προτείνει την ταύτιση της ποίησης με τη ζωή. Στη μακρά διάρκεια της παραμονής της στο Παρίσι δημοσίευσε ποιήματα και στα γαλλικά, ενώ η αγωνία της για τη γλωσσική μορφή αποτυπώνεται με τη μεικτή χρήση τριών γλωσσών στο ποιητικό της βιβλίο 7x3 (1984).

Ο Φιλοποίμην Φίνος (1908-1977) είναι ταυτισμένος με τη χρυσή εποχή του ελληνικού κινηματογράφου, ως ο μεγαλύτερος παραγωγός ταινιών στην Ελλάδα. Ωστόσο, δεν είναι εξίσου γνωστό ότι είχε καταγράψει  με την κάμερά του σκηνές του ελληνοϊταλικού πολέμου στα βουνά της Αλβανίας. Οι Γερμανοί προσπάθησαν να κατασχέσουν τα φιλμ από το στούντιό του στο Καλαμάκι, για να τα καταστρέψουν. Καθώς όμως ο Φίνος τα είχε κρύψει, δεν μπόρεσαν να τα βρουν και του κατέστρεψαν όλο το στούντιο. Αργότερα ο ίδιος και ο πατέρας του συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Ο πατέρας του εκτελέστηκε.

Στις 12 Οκτωβρίου του 1944 οι Γερμανοί αποχωρούν από την Αθήνα και ο Φίνος βγαίνει στον δρόμο με το συνεργείο του για να καταγράψει τις ιστορικές στιγμές, στα πρώτα επίκαιρα μετά την απελευθέρωση. Στο μικρό αυτό φιλμάκι βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά ντοκουμέντα του τόπου, η υποστολή της ναζιστικής σημαίας από έναν Γερμανό στρατιώτη.

Ένας άνθρωπος αφιερωμένος στην επιστήμη του και τη μαθηματική σκέψη. Πραγματοποίησε την έρευνά του στη γεωμετρική τοπολογία στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον των ΗΠΑ, όπου έγινε γνωστός ως «Πάπα», δεδομένης της δυσκολίας των αγγλόφωνων να προφέρουν τα ελληνικά επίθετα. Τελείωσε τη Βαρβάκειο και πήρε το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1943. Ένα γράμμα του στον Ραλφ Φοξ για το Λήμμα του Ντεν τού άνοιξε την πόρτα του Πρίνστον, όπου πήγε με τον χαρακτηρισμό του κομμουνιστή, καθώς ήταν μέλος του ΕΑΜ Πολυτεχνείου και είχε συμμετάσχει στη διαδήλωση της 3ης Δεκεμβρίου του 1944.

Στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με κοινό στρατιώτες και νοσοκόμες που βρέθηκαν στο πεδίο της μάχης, η Κατίνα Παξινού (1900-1973) παραλαμβάνει το πρώτο Όσκαρ που δίνεται σε μη Αμερικανό, για την ερμηνεία της στην ταινία Για ποιον χτυπά η καμπάνα, μεταφορά του ομώνυμου μυθιστορήματος του Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Το 1947 βραβεύτηκε επίσης με το βραβείο Κοκτώ για την ερμηνεία της στην ταινία Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα, βασισμένη στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Ευγένιου Ο'Νηλ. Το 1920 ερμηνεύει τη Βεατρίκη, τον πρώτο της σημαντικό ρόλο, στην ομώνυμη όπερα (Αδελφή Βεατρίκη) του Δημήτρη Μητρόπουλου, με τον οποίο διατηρούσε πολύ στενή φιλία και μακροχρόνια αλληλογραφία, δεδομένης και της εκπαίδευσής της στο λυρικό τραγούδι.

Ο πρώτος θεατρικός ρόλος της ήταν το 1929, στο θέατρο Κοτοπούλη, στο έργο Γυμνή γυναίκα (La femme nue) του Ανρύ Μπατάιγ. Εκεί γνωρίζει και έπειτα παντρεύεται τον Αλέξη Μινωτή. Το 1950 ερμηνεύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην παράσταση Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα του Λόρκα με το Αμερικανικό Εθνικό Θέατρο. Το 1957 γίνεται μόνιμο μέλος του θιάσου του Εθνικού Θεάτρου. Παρασημοφορήθηκε με τον Χρυσό Ανώτερο Ταξιάρχη Γεωργίου Α΄ και με τον Ανώτερο Ταξιάρχη της Δυτικής Γερμανίας, ενώ τιμήθηκε και με τον τίτλο της Αξιωματούχου Γραμμάτων και Τεχνών της Γαλλίας και με το Βραβείο «Ιζαμπέλλα Ντ’ Εστέ».

Μετά τα Δεκεμβριανά, με πρωτοβουλία και παρεμβάσεις του Οκτάβιου Μερλιέ, διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, το Γαλλικό Κράτος προσφέρει μια σειρά υποτροφιών σε νεαρούς επιστήμονες και καλλιτέχνες, προκειμένου να μεταβούν στη Γαλλία. Την 21η Δεκεμβρίου, μετά από αρκετές καθυστερήσεις, το «Ματαρόα» έφτασε στον Πειραιά, για να μεταφέρει τους Έλληνες υποτρόφους στον Τάραντα, από όπου θα έπαιρναν το τρένο για να φτάσουν στο Παρίσι. Ανάμεσά τους ήταν πολλοί εικαστικοί καλλιτέχνες, όπως οι ζωγράφοι Ντίκος Βυζάντιος, Άννα Κινδύνη, Παύλος Παντελάκης, Ελένη Σταθοπούλου, Κωνσταντίνος Γιαννακόπουλος, οι γλύπτες Μπέλα Ραφτοπούλου, Κωνσταντίνος Βαλσάμης, Κώστας Ανδρέου, Κώστας Κουλεντιανός, Φρόσω Ευθυμιάδη, και φυσικά ο Αγαμέμνων (Μέμος) Μακρής (1913-1993). Μαθητής του Μιχάλη Τόμπρου στη Σχολή Καλών Τεχνών αλλά και του Θανάση Απάρτη, ο Μακρής είχε ήδη επιδείξει ώριμο έργο. Επίσης, είχε αναπτύξει πλούσια αντιστασιακή δράση μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜ Καλλιτεχνών. Στη Γαλλία ο νεαρός Έλληνας κατόρθωσε να ξεχωρίσει, όμως απελάθηκε από τη χώρα τον Ιούλιο του 1950. Εγκαταστάθηκε στη Βουδαπέστη και σταδιακά αναδείχθηκε σε έναν από τους πιο γνωστούς Eυρωπαίους γλύπτες της μεταπολεμικής περιόδου. Γιατί ο Μακρής με το γλυπτικό του έργο κατάφερε να εκφράσει το όραμα για έναν καλύτερο, σοσιαλιστικό κόσμο, με γνώμονα τον άνθρωπο.

Από το σημείο εκείνο ξεκινά η ειδίκευσή του σε θέματα ανοικοδόμησης και ανασυγκρότησης. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα αναλαμβάνει καίριες θέσεις, φθάνοντας μέχρι και υφυπουργός Ανοικοδόμησης. Παράλληλα εκπροσωπούσε τη χώρα σε διεθνή φόρα, όπως η Διεθνής Διάσκεψη Οικισμού, Πολεοδομίας και Ανοικοδομήσεως του ΟΗΕ το 1947. Ήταν ακόμη ο συντονιστής της ελληνικής αντιπροσωπείας για τις ιταλικές πολεμικές επανορθώσεις.

Μεταμαρξιστής στοχαστής της αυτονομίας και της ριζικής σκέψης, κορυφαίος διανοητής της μεταπολεμικής Ευρώπης, με σημαντικό ρόλο και επιρροή στην εξέγερση του γαλλικού Μάη του 1968. Η μεγαλύτερη συμβολή του Κορνήλιου Καστοριάδη (1922-1997) αφορά τη σύζευξη της κοινωνικής θεωρίας και της ψυχανάλυσης, όπως αποτυπώνεται στο σημαντικότερο βιβλίο του Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας (1974). Το περιοδικό Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα (1949-1965), που εξέδιδε στο Παρίσι σε συνεργασία με τον Κλωντ Λεφόρ, υπήρξε ένα από τα εμβληματικά περιοδικά της μεταπολεμικής Ευρώπης. Προχώρησε από πολύ νωρίς σε βαθύτατη κριτική του υπαρκτού σοσιαλισμού και της σταλινικής γραφειοκρατίας, αλλά και του καπιταλισμού και της ολοκληρωτικής βαρβαρότητας.

Τον Μάιο 1946 συγκαλείται στην Αθήνα το 1ο πανελλαδικό συνέδριο για τα δικαιώματα της Γυναίκας. Πρωταγωνιστικό ρόλο στην διοργάνωση του συγκεκριμένου συνεδρίου έπαιξαν οι Αύρα Θεοδωροπούλου, Ρόζα Ιμβριώτη, Μαρία Πολυμενάκου, Αγνή Ρουσοπούλου, Αγγελική Σκανδάλη, Δήμητρα Αλεξανδρίδου & Αικατερίνη Ναυπλιώτου. Στο συνέδριο αυτό ετέθησαν καίρια ζητήματα, πρωτίστως το δικαίωμα ψήφου, το δικαίωμα ίσης αμοιβής για ίση εργασία, το δικαίωμα ίσων ευκαιριών εξέλιξης στην ιεραρχία της εργασίας κ.α.

Μεταξύ των ομιλητριών, υπήρξε η Οδοντίατρος Ευαγγελία (Λίνα) Μανδαλάκη (1902-1991), η οποία εξέθεσε τα ανωτέρω αιτήματα εδραζόμενη στην εμπειρία της ως εργαζομένης φοιτήτριας στα ΤΤΤ (τηλέγραφοι Μορς, 1917-1920) και ως ελεύθερης επαγγελματία Οδοντιάτρου (1923-1968). Τα Πρακτικά εκείνου του συνεδρίου διεσώθησαν (Αρχείο Ρόζας Ιμβριώτη) και δημοσιεύθηκαν σαράντα χρόνια αργότερα.

Συγγραφέας ενός από τα πιο γοητευτικά μυθιστορήματα ενηλικίωσης της νεοελληνικής λογοτεχνίας και μάλιστα με κεντρικούς χαρακτήρες έφηβα κορίτσια (Τα ψάθινα καπέλα), η Μαργαρίτα Λυμπεράκη (1919-2001) κινήθηκε ανάμεσα στην πρόζα και το θέατρο, δίνοντας έργα με ποιητικό υπόστρωμα και υπαρξιακό βάθος. Γράφοντας στον απόηχο του εμφυλίου τον Άλλο Αλέξανδρο (1949), που πήρε και θεατρική εκδοχή, έδωσε μια απρόσμενα αλληγορική κατάθεση για το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στη Γαλλία, όπου έζησε πολλά χρόνια, ήρθε σε επαφή με τον υπαρξισμό, τη μοντερνιστική γραφή, τον κινηματογραφικό τρόπο αφήγησης και κυρίως με τις τεχνικές του Νέου Μυθιστορήματος. Ασχολήθηκε επιτυχώς και με το σενάριο, στη Μαγική πόλη του Νίκου Κούνδουρου και τη Φαίδρα του Ζυλ Ντασσέν.

Ο «απόγονος του Φειδιππίδη» - σύμφωνα με τα media των ΗΠΑ τότε – συγκλονίζει αναφέροντας κατά την άφιξη του στην άλλη άκρη του Ατλαντικού: «Ήρθα να τρέξω για 7 εκατομμύρια πεινασμένους Έλληνες»! Πωλεί υπάρχοντά του για το πολυπόθητο εισιτήριο του ταξιδιού του στη διοργάνωση της Βοστώνης. Στον περίφημο μαραθώνιο κάνει 14 λεπτά κάτω από το προσωπικό του ρεκόρ! Κι αναφωνεί (σύμφωνα με τον αμερικανικό περιοδικό LIFE), καθώς κόβει πρώτος το νήμα του τερματισμού: «Για την Ελλάδα!» Με τη νίκη του Κύπριου (με καταγωγή από την Πάφο)… υπεράνθρωπου φωταγωγείται πρώτη φορά η Ακρόπολη μετά την Κατοχή. Στην Αθήνα – παρά τον εξελισσόμενο εμφύλιο σπαραγμό - βγαίνουν όλοι στους δρόμους. Την πανηγυρίζουν! Είναι από τα ιδρυτικά μέλη (1956) του Αθλητικού Ομίλου Φιλοθέης.

Το δίγλωσσο έργο της Μιμίκας Κρανάκη (1920-2008), στα ελληνικά και στα γαλλικά, κινείται ανάμεσα στη ρεαλιστική και τη μοντερνιστική γραφή, με έντονο το αυτοαναφορικό, το λυρικό, το συμβολιστικό και το μουσικό στοιχείο. Υπότροφος του Γαλλικού Ινστιτούτου, πήρε το δρόμο της εξορίας το 1945 και έζησε στο Παρίσι, όπου το 1947 εξέδωσε στα ελληνικά το πρώτο της ερωτικό και εν πολλοίς αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα Contre-Temps. Ακολούθησε βασικά τη λυρική γραμμή και τον εξομολογητικό τόνο, δίνοντας έκφραση στο συναίσθημα της παιδικής λύπης. Δίδαξε ως καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ (1967-1985). Στο τελευταίο της έργο, τους Φιλέλληνες, έθεσε στο επίκεντρο την ιδιόμορφη νοσταλγία των Ελλήνων εμιγκρέδων για την πατρίδα.

Η Εθνική Εταιρία των Ελλήνων Λογοτεχνών ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του Κωνσταντίνου Τσάτσου, στα μέσα του προηγούμενου αιώνα. Συγκεκριμένα, τον Ιούνιου του 1948, ο μεγάλος διανοητής προσκάλεσε μερικούς από τους σημαντικότερους λογοτέχνες της εποχής, προκειμένου να αποτελέσουν τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρίας. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν κορυφαίοι εκπρόσωποι της γενιάς του ’30, αλλά και πρόδρομοι και επίγονοί της, όπως οι Τάσος Αθανασιάδης, Ηλ. Βενέζης, Γιώργος Θεοτοκάς, Άλκης Θρύλος, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Μ. Καραγάτσης, Αντρέας Καραντώνης, Μελισσάνθη, Στρατής Μυριβήλης, Κώστας Ουράνης, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης, Γαλάτεια Σαράντη, Μιχ. Δ. Στασινόπουλος, Άγγελος Τερζάκης, Πέτρος Χάρης, Γιάννης Χατζίνης.

Η Εταιρία διοργανώνει διαλέξεις, συμπόσια, συνέδρια, εκθέσεις βιβλίων και λογοτεχνικούς διαγωνισμούς. Η πορεία της Εταιρίας χαράχθηκε εν πολλοίς από τους δύο πρώτους Προέδρους της, τον Κώστα Ουράνη (1948-1950) και τον Στράτη Μυριβήλη (1950-1967). Ακολούθησαν στην προεδρία της οι Πέτρος Χάρης (1967-1969), Γιάννης Χατζίνης (1969-1975), Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος (1976-1981), Πέτρος Γλέζος (1981-1993), Ευάγγελος Μόσχος (1993-2004), Βασίλης Βιτσαξής (2004-2014), Διονύσης Μαγκλιβέρας (2014-2019) και Γεράσιμος Ζώρας (2019 κ.ε.).

Κατά την τελευταία πενταετία, αναγορεύτηκαν Επίτιμα μέλη της Εταιρίας διακεκριμένοι παγκοσμίως λόγιοι, όπως οι Ακαδημαϊκοί Κική Δημουλά, Θεόδωρος Αντωνίου, Ευάγγελος Μουτσόπουλος, Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Θανάσης Βαλτινός, Εμμανουήλ Ρούκουνας, Αντώνιος Κουνάδης. Προσφάτως κυκλοφορήθηκε επετειακός τόμος, στον οποίο ανθολογούνται κείμενα παλαιών και νέων μελών της Εταιρίας σχετικά με την Επανάσταση του ’21.

Γεράσιμος Ζώρας

Ο Κωνσταντίνος Παρθένης (1878-1967) είχε ολοκληρώσει την Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου, το σημαντικότερο ίσως έργο του, το 1933. Ο πίνακας εκτέθηκε πρώτη φορά στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1938 και στην Αθήνα δέκα χρόνια αργότερα, στην Πανελλήνιο Έκθεση του 1948, οπότε βραβεύτηκε με χρυσό μετάλλιο. Τελικά, οι βραβεύσεις ακυρώθηκαν και έκτοτε ο Παρθένης κλείστηκε στο σπίτι του, όπου συνέχισε να εργάζεται αποκομμένος από τον κόσμο μέχρι το θάνατό του. Ήταν ένα τραγικό τέλος για τον ζωγράφο που σήμερα αναγνωρίζεται ως ο σπουδαιότερος Έλληνας εικαστικός καλλιτέχνης του 20ού αιώνα. Γιατί ο Παρθένης σημάδεψε την ελληνική τέχνη θέτοντας εμφατικά τη μετακίνηση του προτύπου από το Μόναχο στο Παρίσι και από τον ακαδημαϊσμό στον μοντερνισμό.

Υπήρξε καινοτόμος ζωγράφος, συστηματικός εισηγητής νεωτερικών αντιλήψεων αλλά και κορυφαίος δάσκαλος, διδάσκοντας για χρόνια στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ενθυμούμενος τη συμμετοχή του Παρθένη στην α΄ έκθεση της «Ομάδος Τέχνη» στην Αθήνα το 1917, ο ζωγράφος Περικλής Βυζάντιος έγραφε το 1963: «Ένας καινούριος αέρας εφύσηξε την ημέρα εκείνη για τη ζωγραφική στην Ελλάδα. Η μισή αριστερή πλευρά της αίθουσας και μέρος της απέναντι ήσαν κατάφωτες από τα λαμπρά του έργα […]. Όλ’ αυτά γέμισαν την αίθουσα της έκθεσης οξυγόνο, σαν ν’ άνοιξε ένα μεγάλο παράθυρο στο ανοιχτό ύπαιθρο».

Μπροστά σε 10.000 φιλάθλους, με τιμητικό αγώνα ανάμεσα στην Μικτή ομάδα των προσφυγικών σωματείων (Απόλλων, Πανιώνιος, ΑΕΚ) και των «γηγενών» (ΠΑΟ, ΟΣΦΠ). Η έκταση που βρίσκεται δίπλα στο εργοστάσιο δίσκων της Columbia, έχει δοθεί στον Απόλλωνα Σμύρνης δύο χρόνια νωρίτερα, το 1946, όταν η εταιρεία Σιδηροδρόμων απαλλοτρίωσε το γήπεδο στο Ρουφ. Σταδιακά το γήπεδο θα αποκτήσει χωρητικότητα 14.200 θέσεων και θα ονομαστεί «Γιώργος Καμάρας» στην μνήμη ενός από τους κορυφαίους παικτών της ομάδας.

«Λοιπόν δεν νομίζω, πως ο σνομπισμός αυτός γύρω από το ρεμπέτικο τραγούδι είναι δυνατό να μας σταθεί εμπόδιο, για να κοιτάξουμε προσεκτικά την αξία του και ν’ αγαπήσουμε την αλήθεια και τη δύναμη που περιέχει. Αυτά τα τραγούδια είναι τόσο κοντινά σε μας και σε τέτοιο σημείο δικά μας, που δεν έχoμε νομίζω σήμερα τίποτ' άλλο για να ισχυριστούμε το ίδιο». Με τα λόγια αυτά ο Μάνος Χατζιδάκις έδωσε στο ρεμπέτικο τραγούδι τη θέση που του άξιζε.

Στην επαγγελματική του σταδιοδρομία αποτυπώνεται η πραγματικότητα της Ελλάδας την εποχή που ο Μάνος Χατζιδάκις έκανε τα πρώτα του βήματα: φορτοεκφορτωτής, παγοπώλης, υπάλληλος σε φωτογραφείο και βοηθός νοσοκόμος. Ο Μάνος Χατζιδάκις το 1961 κερδίζει το Όσκαρ καλύτερου πρωτότυπου τραγουδιού για τα «Παιδιά του Πειραιά» και τα φώτα της δημοσιότητας πέφτουν επάνω του. Το 1972 ιδρύει το μουσικό καφεθέατρο «Πολύτροπο» και το 1989 την «Ορχήστρα των Χρωμάτων».

Η ιδεολογική του ταυτότητα για πολλούς παραμένει ζητούμενο, οπότε ας εμπιστευτούμε τα δικά του λόγια: «Είμαι δημοκράτης, αστός, ουμανιστής και αναθεωρητής της δεξιάς. Ποτέ δεν υπήρξα αντικομμουνιστής. Εγώ περιέχω και τον αριστερό. Ο αριστερός όμως δεν με περιέχει».

Η ιστορική και ορθολογική κατανόηση της νεοελληνικής γραμματείας, του Διαφωτισμού και του ρομαντισμού στην Ελλάδα θα ήταν αδύνατη χωρίς το πολυσθενές έργο του Κ.Θ. Δημαρά (1904-1992). Ο «εθνικός μας γραμματολόγος» συνέταξε το 1949 την πρώτη συστηματική και με επιστημονική πειθαρχία ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αξεπέραστο έργο υποδομής για τα ελληνικά γράμματα. Με τη βαθύτατη ελληνικότητά του αλλά και με τη δυτική, ουμανιστική του καλλιέργεια, πάσχιζε να καταστήσει σαφές πως η ελληνική παράδοση ήταν αναπόσπαστο μέρος της κοινής ευρωπαϊκής. Ως ιστορικός των ιδεών, των συνειδήσεων και των νοοτροπιών έθεσε στο επίκεντρο των μελετών του την έννοια του νέου ελληνισμού. Κομβικός υπήρξε ο ρόλος του στην ίδρυση του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και στη διεύθυνση του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών στη Σορβόννη.

Στον πρώτο της επίσημο αγώνα μπάσκετ η Εθνική ομάδα νικά την Ολλανδία με 46-28, στο Κάιρο, στο πλαίσιο του 6ου Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος. Με την ομάδα αγωνίζεται ο Φαίδων Ματθαίου, που σκοράρει 8 πόντους, ενώ χαρακτηριστικό των αγώνων που διεξάγονται σε ανοιχτό γήπεδο είναι ότι, όταν φυσάει, γεμίζει το έδαφος με άμμο από την έρημο. Πρόκειται για τον πέμπτο αγώνα της ομάδας, οι πρώτοι τέσσερις όμως είναι φιλικοί, με πρώτον αυτόν της 25/6/1936. Ο Ματθαίου θα αγωνιστεί με την εθνική ομάδα 44 φορές και θα πετύχει 539 πόντους. Η Εθνική Ελλάδας μπάσκετ κερδίζει το πρώτο της μετάλλιο (χάλκινο) στο 6ο Πανευρωπαϊκό Πρωτάθλημα που ολοκληρώνεται στο Κάιρο, στη μοναδική φορά που η διοργάνωση φιλοξενείται εκτός Ευρώπης. Οι αγώνες ξεκίνησαν στις 15/5 και η Ελληνική ομάδα με αρχηγό τον Φαίδωνα Ματθαίου του Άρη Θεσσαλονίκης νίκησε διαδοχικά την Ολλανδία, το Λίβανο, την Τουρκία και τη Συρία, ενώ έχασε από τη Γαλλία και την ισχυρή Αίγυπτο, η οποία πήρε τον τίτλο αήττητη.

Ο πλέον οικουμενικός και δημοφιλής στο εξωτερικό Έλληνας συγγραφέας. Το έργο του έχει μεταφραστεί και εκδοθεί σε δεκάδες χώρες και έχει μεταφερθεί στο θέατρο, τον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) ταξίδεψε την ανήσυχη ψυχή του σε όλα τα είδη του λόγου, παράγοντας ένα πλούσιο και ατιθάσευτο έργο. Πληθωρικός, ασκητικός, μεταφυσικός, στοχαστικός, φιλόδοξος και παθιασμένος με τις μεγάλες συνθέσεις, αν και θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην ελληνική πεζογραφία με τα μυθιστορήματα που έγραψε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η κοσμοθεωρία του Καζαντζάκη, όπως αποτυπώθηκε στην Ασκητική και τον Τελευταίο πειρασμό, βασίζεται σε μια φιλοσοφική αντίληψη που εμπεριέχει τις ιδιαίτερες θρησκευτικές του απόψεις.

Η εθελοντική αιμοδοσία αναπτύχθηκε στην Ελλάδα χάρις στην πρωτοπόρο έρευνα και έργο πρωτίστως του Ιατροφιλόσοφου Μικέ Παϊδούση (1906-1974), που πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Εθνικής Υπηρεσίας Αιμοδοσίας (1952), έχοντας ως αρωγούς τον Ιπποκράτη Τσεβρένη (1916-1997) και τον Ηλία Πολίτη (1916-1976). Τον Ιούνιο 1962, με ενέργειες της Τιτίκας Μανδαλάκη (1929-2020), η Ελλάδα απέκτησε το 1ο κινητό συνεργείο αιμοληψίας, δωρεά της Γαλλικής κυβερνήσεως, με το οποίο κατέστη εφικτή η συλλογή αίματος εκτός Αθηνών & Θεσσαλονίκης (όπου λειτουργούσαν τότε Κέντρα Αιμοδοσίας), με πρώτους στην γραμμή προσφοράς τους στρατευμένους νέους της χώρας.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο περιορίσθηκε το έλλειμα αίματος που κάλυπτε, ως ένα βαθμό, η χώρα με εισαγωγές (κυρίως από το πλεόνασμα του Ελβετικού Ερυθρού Σταυρού) και άνοιξε ο δρόμος για την κατάργηση της αμειβόμενης αιμοδοσίας. Με την κατάργηση της αμειβόμενης αιμοδοσίας, στα μέσα της δεκαετίας 1970, και την ανάπτυξη των Κέντρων Αιμοδοσίας του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ), η Ελλάδα κατέστη ασφαλής ως προς τις μεταγγίσεις αίματος, προσελκύοντας διεθνές επιστημονικό ενδιαφέρον, ιδίως την δεκαετία 1980 (βέλτιστη πρακτική ως προς την επιδημία HIV).

Η πρώτη ατομική έκθεση του Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989), σε ένα κατάστημα στην οδό Νίκης το 1938, δέχτηκε αρνητικές κριτικές που έκαναν λόγο για «άσεμνα» γυμνά και «παλιάνθρωπους». Ήταν η εποχή που διαμόρφωνε το προσωπικό του ύφος με βασικά θέματα το ανδρικό γυμνό και τον λαϊκό τύπο. Όμως το 1952, με αφορμή την έκθεση του ζωγράφου στο Βρετανικό Συμβούλιο, που αποτέλεσε και την απαρχή της καθιέρωσής του, ο Οδυσσέας Ελύτης έγραφε: «Ένας επαναστάτης δεν γίνεται νάναι συνάμα και κλασσικός. Αλλά με τον Τσαρούχη γίνεται. Την ημέρα που ο ζωγράφος αυτός ετόλμησε να αναζητήσει τον Ερμή όχι στο όρος Όλυμπος αλλά στο “καφενείον ο Όλυμπος”, ένας μύθος κατέβηκε από τα βιβλία στη ζωή, ενώ το μάτι του καλλιτέχνη υποχρεώθηκε να ατενίσει αλλιώς τον κόσμο. [...] Στο μέτρο που ο Τσαρούχης εφάνηκε άξιος να καθαρίσει το εικόνισμα του Ελληνισμού από τα περίσσια μαλάματα, είναι ένας επαναστάτης που δεν πήγε να καταλύσει αλλά να ανακαλύψει μια παράδοση».

Εκτός από ζωγράφος, ο Τσαρούχης υπήρξε επίσης επιφανής σκηνογράφος/ενδυματολόγος σε ταινίες-σταθμούς του Μ. Κακογιάννη (Κυριακάτικο ξύπνημα, Στέλλα), σε όπερες όπου πρωταγωνιστούσε η Μαρία Κάλλας (Μήδεια του Κερουμπίνι, σε σκηνοθεσία Α. Μινωτή, Ντάλας 1958), σε θεατρικές παραστάσεις που γνώρισαν θεαματική υποδοχή (Πέρσες, 1965) ή προκάλεσαν σκάνδαλο (Όρνιθες, 1959). 

Όσοι έχουν γεννηθεί την περίοδο της Μεταπολίτευσης είναι ίσως πολύ δύσκολο να αντιληφθούν πόσα πράγματα δεν ήταν δεδομένα τις προηγούμενες δεκαετίες. Πρώτη φορά οι Ελληνίδες ψήφισαν στις δημοτικές εκλογές της 11ης Φεβρουαρίου 1934. Βέβαια, για να ψηφίσει μια γυναίκα έπρεπε να έχει απολυτήριο δημοτικού και να έχει κλείσει το 30ό έτος της ηλικίας της.

Για να επιλέξουν βουλευτές οι γυναίκες χρειάστηκε να περιμένουν το 1956, αφού απέκτησαν δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές χάρη στο Σύνταγμα του 1952, το οποίο έκανε πράξη την πρόβλεψη του Συντάγματος του 1864 περί καθολικής ψηφοφορίας. Πρώτη Ελληνίδα βουλευτής εκλέχθηκε η Ελένη Σκούρα με τον «Ελληνικό Συναγερμό».

Η Έλλη Λαμπρίδη (1896-1970) υπήρξε η πρώτη Ελληνίδα φιλόσοφος. Προώθησε τη φιλοσοφική σκέψη στην Ελλάδα, αφήνοντας σημαντικό πρωτότυπο έργο, μεταφράζοντας αρχαίους συγγραφείς (όπως τον Θουκυδίδη) και παρουσιάζοντας ξένους φιλοσόφους. Αντισυμβατική προσωπικότητα, με πολιτική συνείδηση, απώλεσε την ελληνική ιθαγένεια δύο φορές. Αυστηρή έναντι του δογματισμού, φεμινίστρια που επισήμανε τα λάθη του φεμινιστικού κινήματος, βίωσε τη φιλοσοφία σαν ένα ανοιχτό ερώτημα.

Με την Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (1962) και τα μελετήματά της για τους αναλυτικούς φιλοσόφους Μπερξόν, Ράσσελ, Πόππερ και Βιτγκενστάιν διερεύνησε τα προβλήματα της σύγχρονης φιλοσοφίας. Το αυτοβιογραφικό της αφήγημα Νίκη (1961) πενθεί τον θάνατο της κόρης της, αποτελώντας έναν ύμνο στη γυναίκα.

Η Ελένη Σκούρα (1896-1991), δικηγόρος από τον Βόλο, κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο και την Κατοχή αναπτύσσει σημαντική δράση ως πρόεδρος της «Στέγης της Φαλαγγιτίσσης» και της «Φανέλλας του Στρατιώτου». Το καλοκαίρι του 1942 συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς κατακτητές και φυλακίζεται. Ενεργό δράση στην πολιτική αναλαμβάνει μετά τη θεσμοθέτηση της γυναικείας ψήφου το 1951, οπότε αναλαμβάνει να οργανώσει το τμήμα γυναικών του Ελληνικού Συναγερμού στη Θεσσαλονίκη.

Στις επαναληπτικές εκλογές για τον νομό Θεσσαλονίκης τον Ιανουάριο του 1953 ο Αλέξανδρος Παπάγος ορίζει τη Σκούρα ως υποψήφια, ενώ το ΕΠΕΚ ορίζει τη Βιργινία Ζάννα. Η Ελένη Σκούρα παρέμεινε βουλευτής έως το 1956 και ανέπτυξε πλούσια κοινοβουλευτική δράση στους τομείς των κοινωνικών και γυναικείων θεμάτων. Το κράτος την τίμησε με το Στρατιωτικό Μετάλλιο Εξαιρέτων Πράξεων και τον Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος Ευποιίας.

Αμέτρητες γυναίκες σε ολόκληρο τον κόσμο χρωστούν τη ζωή τους στο «Τεστ Παπ» για τον έγκαιρο εντοπισμό του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Από την ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κύμη, μετακόμισε στην Αθήνα, όπου φοίτησε στο γυμνάσιο και μπήκε στην Ιατρική Σχολή σε ηλικία μόλις… 15 ετών! Πήρε το πτυχίο του στα 21 και στη συνέχεια υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία. Από τις δύο του αγάπες, τη φιλοσοφία και τη βιολογία, τον κέρδισε η δεύτερη. «Δεν είμαι πλέον ονειροπόλος. Η επιστήμη με άρπαξε από τα χέρια του Νίτσε. Πατώ απάνω σε έδαφος στερεό...» έγραψε κάποια στιγμή ο ίδιος στον πατέρα του από τη Γερμανία, όπου βρισκόταν για τις σπουδές του. Το 1957 για την τεράστια προσφορά του ανακηρύχθηκε ομόφωνα επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Βαθυστόχαστος και ρηξικέλευθος φιλόσοφος, με εντυπωσιακή φιλολογική και αισθητική καλλιέργεια, σεμνός και εσωστρεφής, ο Κώστας Παπαϊωάννου (1925-1981), με πεδίο δράσης το μεταπολεμικό Παρίσι, υπήρξε ένας από τους πρώτους διανοητές που είχε την τόλμη να αναμετρηθεί με τη μαρξιστική σκέψη και να αμφισβητήσει τα αξιακά της θεμέλια όπως και τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό. Ήδη από το πρώτο έργο του, Ο άνθρωπος και ο ήσκιος του (1951), συνέλαβε την τραγικότητα της θέσης στην οποία έχει περιέλθει η ανθρωπότητα στον 20ό αιώνα. Το έργο του, με ενδιαφέροντα ανοίγματα στη μελέτη της αρχαίας τέχνης, συνιστά μια μελαγχολική φιλοσοφία του πολιτισμού και της ιστορίας. Συνδύαζε την κριτική σκέψη με την ποιητική βίωση των ιδεών.

Η Στέλλα του Μιχάλη Κακογιάννη, μια ταινία-σταθμός του ελληνικού σινεμά κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα της στο Φεστιβάλ Καννών του 1955 και συστήνει για πρώτη φορά στο διεθνές κοινό μια μετέπειτα σταρ του παγκόσμιου σινεμά, τη Μελίνα Μερκούρη (Ποτέ την Κυριακή, Τοπκαπί, Φαίδρα, Tα Μηχανικά Πιάνα) και ένα μοναδικό κινηματογραφικό συνθέτη, τον Μάνο Χατζιδάκι (America America, Sweet Movie). Με τη Στέλλα, τη δεύτερη ταινία του μετά το Κυριακάτικο Ξύπνημα, ο Μιχάλης Κακογιάννης δείχνει όλη του την αβίαστη αφηγηματική δύναμη και την κοφτερή, σκληρή ματιά του στις παγίδες που στήνουν στους ήρωές του οι προκαταλήψεις και η αδιαπέραστη ταξική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας του ’60, μια θεματαλογία στην οποία θα εμβαθύνει και σε επόμενες ταινίες. Βασισμένη στο θεατρικό του Ιάκωβου Καμπανέλλη, η Στέλλα είναι ένα μελόδραμα μοναδικής γοητείας και τέχνης, γεμάτο ερωτισμό, υπέροχα τραγούδια, ποίηση και κέφι, και μαζί, ένα ανυποχώρητο στις εδραιωμένες αντιλήψεις της εποχής φεμινιστικό μανιφέστο που σκανδάλισε και προκάλεσε πολλές συζητήσεις. Μια παραγωγή της Μήλλας Φιλμ, με σκηνικά που σχεδίασε ο Γιάννης Τσαρούχης. κοστούμια της Θεώνης Βαχλιώτη, διεύθυνση φωτογραφίας του Κώστα Θεοδωρίδη, και μοντάζ του Γιώργου Τσαούλη. Πρωταγωνιστούν: Μελίνα Μερκούρη, Γιώργος Φούντας, Αλέκος Αλεξανδράκης, Βούλα Ζουμπουλάκη, Σοφία Βέμπο, Κώστας Κακαβάς.

Ο Γιώργος Τζαβέλλας (1916-1976), αυτοδίδακτος σκηνοθέτης, με την ταινία Κάλπικη λίρα, σε σενάριο και σκηνοθεσία του ίδιου, παρουσίασε για πρώτη φορά έργο του σε αίθουσες του εξωτερικού. Πρόκειται για μια σπονδυλωτή ταινία, πρώτη του είδους της στην Ελλάδα, όπου ένας αφηγητής (ο Δημήτρης Μυράτ) συνδέει τέσσερις διαφορετικές ιστορίες. Τη μουσική υπογράφει ο Μάνος Χατζιδάκις και πρωταγωνιστούν μερικοί από τους μεγαλύτερους ηθοποιούς της εποχής, μεταξύ των οποίων ο Δημήτρης Χορν, η Έλλη Λαμπέτη, ο Βασίλης Λογοθετίδης, η Ίλια Λιβυκού και ο Μίμης Φωτόπουλος. Η ταινία βραβεύτηκε στα Φεστιβάλ της Βενετίας, του Μπάρι και της Μόσχας και παρουσιάστηκε ως επίσημη συμμετοχή στο Φεστιβάλ των Καννών και στο Φεστιβάλ Karlovy Vary.

Είναι η εταιρεία που άλλαξε τα δεδομένα στις διεθνείς αερομεταφορές προσθέτοντας το στοιχείο της πολυτέλειας – χωρίς, βεβαίως, εκπτώσεις στα θέματα της ασφάλειας. Έτσι, οι στολές των πληρωμάτων ήταν έργο κορυφαίων σχεδιαστών, ενώ ιδιαίτερα προσεγμένο ήταν και το μενού, ακόμη και για τα κοντινά ταξίδια. Ο Αριστοτέλης Ωνάσης γεννήθηκε στη Σμύρνη, ήρθε ως πρόσφυγας στην Ελλάδα το 1922 μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον επόμενο χρόνο μετανάστευσε στην Αργεντινή. Δημιούργησε μια πραγματική οικονομική αυτοκρατορία. Συγκέντρωσε επάνω του τα φώτα της παγκόσμιας δημοσιότητας όταν παντρεύτηκε τη χήρα του Τζον Κέννεντι, Τζάκι. Την προσωπική του ζωή σημάδεψε και η σχέση του με τη Μαρία Κάλλας, ενώ από την πρώτη σύζυγό του απέκτησε τα δύο του παιδιά, τον Αλέξανδρο και τη Χριστίνα. Το 1963 αγόρασε τον Σκορπιό. Η αρχή του τέλους ήταν το αεροπορικό δυστύχημα κατά το οποίο σκοτώθηκε ο μοναχογιός του το 1973.

Ο Γιάννης Ρίτσος (1909-1990) είναι ο κομμουνιστής ποιητής της ρωμιοσύνης, στην ποίηση του οποίου διασταυρώνονται οι καημοί, οι αγώνες και οι δοκιμασίες του ελληνικού λαού. Στα αρχαιόθεμα ποιήματά του ξαναδιάβασε τους αρχαίους μύθους υπό το πρίσμα του τραγικού 20ού αιώνα και μίλησε για τη μοναξιά και την ταραγμένη ύπαρξη του ανθρώπου. Η ποίησή του συνάντησε τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και άλλων μεγάλων συνθετών και έγινε τραγούδι στο στόμα των Ελλήνων. Ποιητής της κοινωνικής επανάστασης αλλά και της υπαρξιακής Τέταρτης διάστασης, της σειράς δραματικών μονολόγων που εγκαινιάζεται το 1956 με τη Σονάτα του σεληνόφωτος, διερεύνησε τα μύχια όρια της ανθρώπινης κατάστασης, τη μοναξιά και την απελπισία του σύγχρονου ανθρώπου, τη συντριβή του από την ιστορία και τις νομοτέλειες.

Ο πρωτοπόρος και νεωτεριστής παιδαγωγός εισήγαγε πρώτος στην εκπαίδευση τη δημοτική μαζί με καινοτόμες μεθόδους διδασκαλίας ως διευθυντής στο Παρθεναγωγείο Βόλου (1908). Για τις ιδέες του διώχθηκε επανειλημμένα, με αποκορύφωμα την υπόθεση των Μαρασλειακών (1926). Ιδρυτικό μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου και των μεταρρυθμιστικών αγώνων της δεκαετίας του 1910, διαφώνησε με τη σοσιαλιστική προοπτική του Γληνού στη διάσπαση του Ομίλου το 1927. Στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά θα κατηγορηθεί για υπονόμευση της πατρίδας, της θρησκείας και της οικογένειας, και θα παραιτηθεί από καθηγητής Παιδαγωγικής στο ΑΠΘ, αλλά και από επόπτης του Πειραματικού Σχολείου, μένοντας μέχρι τέλους πιστός στις παιδαγωγικές του αρχές.

Ξεκινά με τεράστια εισπρακτική επιτυχία η προβολή της ταινίας του Βασίλη Γεωργιάδη «Οι Άσσοι του Γηπέδου». Πρωταγωνιστές οι διεθνείς Στάθης Μανταλόζης, Κώστας Λινοξυλάκης, Λάκης Πετρόπουλος, Ανδρέας Μουράτης και Κώστας Πούλης. Το σενάριο της ταινίας είναι του Ιάκωβου Καμπανέλλη κι η μουσική τού Αργύρη Κουνάδη. Η Επιτροπή Φιλάθλου Ιδιότητος αντιδρά. Θεωρεί πως οι διεθνείς έκαναν χρήση της ιδιότητάς τους ως ερασιτέχνες αθλητές, για να εισπράξουν αμοιβή. Συζητά περίπτωση διαγραφής τους από τα μητρώα της ΕΠΟ. Δεν το πράττει τελικά. Το 1997 η ταινία προβλήθηκε από την Ταινιοθήκη της Ελλάδας με τίτλο «Κυριακάτικοι Ήρωες».

Η γλύπτρια Chryssa (Χρύσα Βαρδέα-Μαυρομιχάλη), μια από τις σημαντικότερες γλύπτριες του 20ού αιώνα διεθνώς, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1933. Το 1953 έφυγε για το Παρίσι και παρακολούθησε μαθήματα στην Ακαδημία Γκραν Σωμιέρ (Académie de la Grande Chaumière). Έναν χρόνο αργότερα μετακόμισε στο Σαν Φρανσίσκο και φοίτησε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Καλιφόρνιας (San Francisco Art Institute). Εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη το 1957, όπου ξεκίνησε την περίφημη σειρά των «Κυκλαδικών βιβλίων» (1957-1962), μια ενότητα γύψινων, μινιμαλιστικών ανάγλυφων. Πολύ γρήγορα, με το πρωτοποριακό της έργο κατόρθωσε να επιβληθεί στην απαιτητική καλλιτεχνική σκηνή της Νέας Υόρκης. Η πρώτη της ατομική έκθεση –όπου παρουσίασε κατασκευές με γράμματα και αριθμούς– έγινε στην γκαλερί Betty Parsons το 1961 και ο Stuart Preston έγραψε στους Times για την «καθαρή, κλασική, φωτεινή αίσθηση της τάξης» που χαρακτήριζε την Ελληνίδα γλύπτρια. Σταδιακά, η Chryssa άρχισε να χρησιμοποιεί στα γλυπτά της υλικά όπως ο ανοξείδωτος χάλυβας και οι λάμπες νέον, αντλώντας έμπνευση από το τοπίο της μεγαλούπολης. «Είδα την Times Square με τα φώτα και τα γράμματα» διηγούνταν αργότερα, «και συνειδητοποίησα ότι ήταν τόσο όμορφη και τόσο δύσκολη να τη μιμηθείς όσο η γιαπωνέζικη καλλιγραφία». Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1992 και πέθανε στην Αθήνα το 2013.

Μεγιστάνας της ναυτιλίας και συλλέκτης έργων τέχνης. Οραματίστηκε το μέλλον του στους ωκεανούς δουλεύοντας στους μύλους των θείων του, τους οποίους και έπεισε να επενδύσουν στα πλοία μεταφοράς φορτίου. Η μεγάλη κρίση του 1929 ήταν η ευκαιρία που δεν άφησε να περάσει ανεκμετάλλευτη, καθώς αγόρασε τα πρώτα του έξι πλοία. Παρότι μετανάστευσε στην Αμερική τη δεκαετία του ’30, δεν απέφυγε τη συμμετοχή του στις πολεμικές επιχειρήσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά τον πόλεμο, επιστρέφοντας στις επιχειρήσεις του, κατάφερε να δημιουργήσει τον μεγαλύτερο ιδιωτικό στόλο στον κόσμο κερδίζοντας και ένα εξώφυλλο στο περιοδικό Time.

Ο Μιχάλης Κακογιάννης σκηνοθετεί για τρίτη φορά την Έλλη Λαμπέτη (1926-1983). Τη μουσική γράφει ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Γιάννης Τσαρούχης επιμελείται τη σκηνογραφία. Η ταινία  προβλήθηκε και στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ των Καννών. Είναι η πιο παραγωγική περίοδος της Λαμπέτη τόσο στο θέατρο όσο και στο σινεμά. Έναν χρόνο μετά θα χωρίσει από τον Δημήτρη Χορν και ο θίασός τους θα διαλυθεί. Ωστόσο η Λαμπέτη θα συστήσει τον δικό της θίασο και η άλλοτε νεαρή Έλλη Λούκου, με το ελαφρό της ψεύδισμα και τα εκφραστικά της μάτια, που απέτυχε τόσο στις εξετάσεις της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου (στην εξεταστική επιτροπή μετείχε μάλιστα και ο Δημήτρης Χορν), όσο και στις εξετάσεις στη σχολή της Κοτοπούλη, η οποία βέβαια άλλαξε γνώμη και τελικώς τη δέχτηκε, θα γίνει μια από τις σπουδαιότερες ηθοποιούς της γενιάς της. Θα ξεχωρίσει για πάμπολλες ερμηνείες της και οι παραστάσεις στις οποίες συμμετέχει έχουν και καλλιτεχνική και εμπορική επιτυχία.

Μετά τον Πόλεμο, η χαράκτρια Βάσω Κατράκη (1914-1988) στράφηκε στην απεικόνιση λαϊκών ανθρώπων (μανάδες και κυρίως ψαράδες, που γνώριζε καλά από τα παιδικά της χρόνια στο Αιτωλικό), αποδίδοντάς τους με απλά σχήματα και αδρές, καθαρές φόρμες. Σε αυτή την υφολογική αλλαγή συνέβαλε καίρια η στροφή της σε ένα νέο υλικό, την πέτρα. Έγραφε η ίδια, το 1966: «Διερευνώντας τους παραδοσιακούς τρόπους χάραξης πάνω στα καθιερωμένα υλικά, όπως στο όρθιο και στο πλάγιο ξύλο, στο χαλκό κλπ., ένιωσα σιγά σιγά να εξαντλούνται οι εκφραστικοί τρόποι που ταίριαζαν στην ιδιοσυγκρασία μου. Στην περιπλάνηση των αναζητήσεών μου για το υλικό που θα πλήρωνε τις εκφραστικές μου ανάγκες, στάθηκα στον ψαμμίτη λίθο».

Η πέτρα, λειτούργησε απελευθερωτικά για την Κατράκη: οι άλλοτε λεπτοδουλεμένες μορφές της σταδιακά μεταμορφώθηκαν σε αφαιρετικά αρχέτυπα με αναφορές στην κυκλαδική γλυπτική, σε μαύρες σιλουέτες που ζουν και αναπνέουν μέσα σε έναν λευκό, αφηρημένο χώρο (στην ουσία έναν μη-χώρο). Χάρη σε αυτές τις συνθέσεις της, ειδικά τους ψαράδες, η Κατράκη τιμήθηκε το 1958 με βραβείο στην Μπιενάλε Χαρακτικής του Λουγκάνο και, την ίδια χρονιά, με το α΄ βραβείο χαρακτικής στην Μπιενάλε της Αλεξάνδρειας. Οι διεθνείς βραβεύσεις της πιστοποιούσαν την άνθηση της νεοελληνικής χαρακτικής, η οποία στα μεταπολεμικά χρόνια ξεπέρασε τα στενά σύνορα της χώρας.

Το 1959 στην πέμπτη Μπιενάλε του Σάο Πάολο τον τόνο έδινε η προβολή της αφηρημένης τέχνης. Την Ελλάδα εκπροσώπησαν, μεταξύ άλλων, η ζωγράφος Ελένη Σταθοπούλου, ο χαράκτης Κώστας Γραμματόπουλος, οι γλύπτες Κλέαρχος Λουκόπουλος και Φρόσω Ευθυμιάδη-Μενεγάκη. Η τελευταία τιμήθηκε με το «Medalla de Honor» (Μετάλλιο), για το έργο της Πουλί. «Το “πουλί” είναι ένα γλυπτό μεγάλης αξίας... Αυτά τα τρία τόξα με τις διαφοροποιημένες ελλειπτικές τροχιές τους, που συγκρατούν το έργο, είναι μια σύνθεση “διαστημική”, του όντος μέσα στο σύμπαν, που της αξίζει να διεκδικεί μια από τις πιο ψηλές θέσεις στη σύγχρονη γλυπτική», έγραφε τότε ο Juan Zocchi, διευθυντής του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπουένος Άιρες. 

Η Ευθυμιάδη-Μενεγάκη γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1916, σπούδασε κεραμοπλαστική στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βιέννης (1930-1933) και το 1945-1946 γλυπτική με τον Μαρσέλ Ζιμόν στο Παρίσι. Μεταξύ 1947-1949 έζησε στην Αργεντινή, ενώ το διάστημα 1953-1967 ταξίδεψε σε χώρες της Αφρικής και της Ασίας, μελετώντας την τέχνη τους. Αν και στο πρώιμο έργο της εργάστηκε κυρίως στον πηλό, απεικονίζοντας ζώα, από το 1955 και εξής, εργάστηκε με το μέταλλο φιλοτεχνώντας αφαιρετικές συνθέσεις και δίνοντας έμφαση στην έννοια της κίνησης. Πέθανε στην Αθήνα το 1995, κληροδοτώντας το σύνολο του έργου της στην Εθνική Πινακοθήκη.

Η ταινία Σκιές του ελληνικής καταγωγής ηθοποιού και σκηνοθέτη Τζων Κασσαβέτη (1929-1989), την οποία γυρίζει χρηματοδοτώντας την αποκλειστικά ο ίδιος, κέρδισε το 1960 το βραβείο κριτικών του Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Ο αντιδραστικός χαρακτήρας του και η επιμονή του στην πραγματοποίηση του δικού του οράματος οδηγούν τον νεαρό σκηνοθέτη, που έχει ήδη διακριθεί για τις ερμηνείες του σε ταινίες όπως Το μωρό της Ρόζμαρυ του Ρομάν Πολάνσκι και Και οι 12 ήταν καθάρματα του Ρόμπερτ Όλντριτζ, κερδίζοντας μάλιστα και υποψηφιότητα για Όσκαρ β΄ ανδρικού ρόλου, να συγκρουστεί με τα στούντιο του Χόλλυγουντ και να εντυπωσιάσει τους κριτικούς με τον αυτοσχεδιαστικό τρόπο του, που αντλούσε από το cinéma vérité.

Το 1968 γυρίζει την καλύτερη ίσως ταινία του με τίτλο Faces, η οποία ήταν υποψήφια για τρία Όσκαρ, για τις ερμηνείες του Τζον Μάρλεϋ και της Λυν Κάρλιν και για το σενάριο του Κασσαβέτη. Είναι ξανά υποψήφιος για Όσκαρ σκηνοθεσίας το 1975 για την ταινία «Μια γυναίκα εξομολογείται». Το 1978 θα πρωταγωνιστήσει μαζί με τον Κερκ Ντάγκλας στο θρίλερ του Μπράιαν Ντε Πάλμα Οργισμένος γίγαντας, ενώ το 1984 η ταινία του Ερωτική θύελλα απέσπασε τη Χρυσή Άρκτο στο Φεστιβάλ του Βερολίνου.

Το πρώτο δελτίο περιλαμβάνει 12 τακτικούς και 2 αναπληρωματικούς αγώνες. Συμπληρώνονται 213.670 στήλες και εισπράττονται 1.004.778 δρχ. Ο μοναδικός 12άρης κερδίζει 228.360 δρχ και οι 47 11άρηδες 4.757 δρχ., ανάμεσα στους οποίους βρίσκονται και οι Λάκης Πετρόπουλος και Βαγγέλης Πανάκης.

Ο Γιάννης Σπυρόπουλος (1912-1990) γεννήθηκε στην Πύλο και σπούδασε ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών (1933-1938) και αργότερα στο Παρίσι (1938-1940). Τίποτε δεν προμήνυε στα πρώτα, ακαδημαϊκά του έργα την ύστερη αφαιρετική του δημιουργία. Ο ίδιος έγραφε το 1975 πως «μια εσωτερική ανάγκη με έσπρωξε προς τη λύτρωσή μου από τον απτό κόσμο του αντικειμένου για να βαδίσω κλιμακωτά προς τα σύνορα μιας άλλης σκέψης και μιας διαφορετικής διάταξης του ζωγραφικού μου χώρου μέσα στο χρόνο». Στους πίνακές του, όπου κυριαρχούν σκούρες επιφάνειες και ο χειρονομιακός χειρισμός του χρώματος, χρησιμοποίησε επίσης το κολάζ και παρεμβάσεις όπως σχισίματα, καψίματα και χαράξεις, δημιουργώντας έναν ζωγραφικό κόσμο βασισμένο στην αντίθεση σκοταδιού-φωτός. Η στροφή του Σπυρόπουλου προς την πλήρη άρνηση της παραστατικότητας ήταν μια αργή, εξελικτική διαδικασία που είχε ολοκληρωθεί στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Το 1960 στην Μπιενάλε της Βενετίας ο ζωγράφος τιμήθηκε με το βραβείο της UNESCO: ήταν μία από τις πρώτες διεθνείς διακρίσεις για Έλληνα αφηρημένο καλλιτέχνη, συμβάλλοντας καταλυτικά στη μεταστροφή του κλίματος σχετικά με την Αφαίρεση στο εσωτερικό της χώρας. Για τον ζωγράφο στάθηκε, επίσης, η αφετηρία μιας σημαντικής σταδιοδρομίας, καθιερώνοντάς τον ως επιφανή εκπρόσωπο της μεταπολεμικής αφηρημένης τέχνης σε διεθνές επίπεδο.

Στην πρωτεύουσα της Ηπείρου, τα Ιωάννινα, ο νεαρός Μάνος Ελευθερίου (1938-2018), παράλληλα με τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις ξεκινά την καλλιτεχνική του δημιουργία, γράφοντας τα πρώτα έργα του. Ποιητής, στιχουργός, πεζογράφος, αρθρογράφος, επιμελητής εκδόσεων, εικονογράφος, ραδιοφωνικός παραγωγός – το ταλέντο του ήταν πραγματικά αστείρευτο. Στη δισκογραφία εμφανίστηκε το 1964. Συνεργάστηκε με κορυφαίους συνθέτες, όπως  ο Χρήστος Λεοντής, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιάννης Μαρκόπουλος κ.ά. Το 2005 κέρδισε το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το μυθιστόρημα Ο καιρός των χρυσανθέμων. Για τη συνολική προσφορά του στις τέχνες και τα γράμματα βραβεύτηκε και από την Ακαδημία Αθηνών το 2013.

Ο Αιγυπτιώτης συγγραφέας (1911-1980) υπήρξε πρωταγωνιστής του ανανεωτικού πνεύματος της Αριστεράς στη λογοτεχνία και την τέχνη του 20ού αιώνα και της προσπάθειας υπέρβασης των συμπληγάδων του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και του δογματισμού. Στην τριλογία του Ακυβέρνητες Πολιτείες (1960) ο Τσίρκας ενσωμάτωσε τα επιτεύγματα της μοντερνιστικής γραφής στον κριτικό του ρεαλισμό, επιχειρώντας να γράψει το πιο κοσμοπολίτικο μυθιστόρημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Η κριτική διαμάχη με αφορμή την τριλογία, ιδίως γύρω από τον λογοτεχνικό ήρωα με το προσωνύμιο Ανθρωπάκι, έλαβε ιδεολογικές και αισθητικές προεκτάσεις. Οι καβαφικές μελέτες του τοποθέτησαν τον Καβάφη στην εποχή του και άλλαξαν τον τρόπο κατανόησης των ιστορικών του ποιημάτων.

Μετά το 1912 η Ελλάδα προσθέτει στο παλμαρέ της ένα ακόμη χρυσό  μετάλλιο. Το κατακτούν στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Ρώμης, στην Ιστιοπλοΐα (κλάση Ντράγκον) ο τότε  διάδοχος Κωνσταντίνος, ο Οδυσσέας Εσκιτζόγλου κι ο Γιώργος Ζαΐμης, με το σκάφος «Νηρέας». Είναι το πρώτο χρυσό μετάλλιο, που κερδίζει η Ελλάδα, μετά από αυτό του Τσικλητήρα στο μήκος άνευ φοράς το 1912 στη Στοκχόλμη.

Το 1961 οι περιπέτειες του Τεν Τεν μεταφέρθηκαν πρώτη φορά στο σινεμά με την γαλλο-βελγική ταινία «Tintin et le mystère de la Toison d' Or» (Ο Τεντέν και το μυστήριο του Χρυσόμαλλου Δέρατος), μεγάλο μέρος της οποίας είχε γυριστεί στην Ελλάδα. Τα σκηνικά είχε φιλοτεχνήσει η Marilene Aravantino. Σήμερα, η Μαριλένα Αραβαντινού (1927-2019) θεωρείται η πρώτη ελληνίδα σκηνογράφος. Υπήρξε για λίγο μαθήτρια του Μόραλη στην ΑΣΚΤ, ενώ κατά το διάστημα 1950-1953 δούλεψε κοντά στον Γιάννη Τσαρούχη στην εκτέλεση σκηνικών. Από το 1953 ξεκίνησε να εργάζεται με δικό της συνεργείο για λογαριασμό διαφόρων μεγάλων θιάσων στην Αθήνα (Κυβέλης-Κατράκη, Λαμπέτη-Χορν κ.ά.). Εργάστηκε με επιτυχία τόσο στο θέατρο όσο και στον κινηματογράφο έχοντας συμμετοχή σε αρκετές ελληνικές ταινίες («Ο άνθρωπος του τραίνου», 1958· «Ένας ήρως με παντούφλες», 1958 κ.ά.) αλλά και σε μεγάλες διεθνείς παραγωγές (“It happened in Athens”, 1962· “The sailor form Gibraltar”, 1967· “Peter and Paul”, 1981 κ.ά.). Μια από τις τελευταίες τις κινηματογραφικές δουλειές ήταν στην ταινία «Απουσίες» (1987), του Γιώργου Κατακουζηνού. Μετά το 1975 άρχισε να ασχολείται συστηματικότερα με τη ζωγραφική, παρουσιάζοντας το έργο της σε εκθέσεις στην Αθήνα και στο εξωτερικό.

O Μάνος Χατζιδάκις βραβεύεται με το Όσκαρ καλύτερου πρωτότυπου τραγουδιού για το τραγούδι «Τα Παιδιά του Πειραιά», που γράφτηκε για τις ανάγκες της ταινίας Ποτέ την Κυριακή του Ζυλ Ντασέν. Το βραβείο Όσκαρ καλύτερου πρωτότυπου τραγουδιού είναι ένα από τα βραβεία που απονέμει κάθε χρόνο η Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογραφικών Τεχνών και Επιστημών. Τα «Παιδιά του Πειραιά» γράφτηκαν από τον Μάνο Χατζιδάκι, με τη βοήθεια του Γιώργου Ζαμπέτα. Στην αυθεντική ελληνική τους έκδοση οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν και αυτοί από τον Μάνο Χατζιδάκι μέσα σε ένα αυτοκίνητο που τον πήγαινε στο στούντιο να ηχογραφήσει τα τραγούδια για την ταινία.

Ο  Αλέκος Αλεξανδράκης (1928-2005) έμεινε κυρίως γνωστός ως ένας από τους μεγαλύτερους ζεν πρεμιέ της εποχής του.  Είχε όμως αναπτύξει και έντονη πολιτική δράση και είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων όταν σε συνέντευξή του το 1960 δήλωσε πως ήθελε να περάσει Χριστούγεννα με τον Μανώλη Γλέζο, φυλακισμένο τότε για «κατασκοπεία», καθώς τον θεωρούσε  «σύμβολο». Το 1961 σκηνοθετεί την ταινία Συνοικία το Όνειρο σε σενάριο των Κώστα Κοτζιά - Τάσου Λειβαδίτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Λογοκρίθηκαν πολλά μέρη της ταινίας και στην πρεμιέρα η αστυνομία προσπαθούσε να εμποδίσει το κοινό να μπει στην αίθουσα. Σε συνέντευξή του ο Αλεξανδράκης είπε πως ένας αστυνομικός διευθυντής σταμάτησε την προβολή, κατηγορώντας τον πως κάνει κομμουνιστική προπαγάνδα. Η ταινία βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.

Η εμβληματικότερη Ελληνίδα χορογράφος, που συνέδεσε το όνομά της με την τελετή αφής της ολυμπιακής φλόγας, την οποία επιμελούνταν για περίπου 50 χρόνια, η Μαρία Χορς (1921-2015), χορογράφησε πάνω από 120 παραστάσεις 30 αρχαίων τραγωδιών. Ήταν μόνιμη χορογράφος του Εθνικού Θεάτρου, στη Δραματική Σχολή του οποίου δίδασκε εκφραστική κίνηση, χορό και αυτοσχεδιασμό. Δίδαξε επίσης στο Θεατρικό Εργαστήρι του Σπύρου Ευαγγελάτου, στο Στούντιο της Λυρικής Σκηνής και στο Ωδείο Αθηνών. Το 1961 η Μαρία Χορς δημιούργησε τα χοροδραματικά εμβόλιμα της όπερας Μήδεια του Κερουμπίνι, με τη συγκλονιστική ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και με σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη, η οποία παρουσιάστηκε στην Επίδαυρο και στη Σκάλα του Μιλάνου.

Κριτικός δοκιμιογράφος σπάνιας παιδείας και ευρυμάθειας, με στοχαστικό βάθος, αυστηρή κρίση, φρεσκάδα ιδεών και συναρπαστική γλώσσα, ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004) άρθρωσε έναν κριτικό λόγο με επίκεντρο τη νεοελληνική παράδοση. Εκκινώντας από τον μοντερνισμό και την μετα-αναγεννησιακή ουμανιστική παράδοση της Δύσης, μεταφράζοντας Μπλέικ και Πάουντ και γράφοντας για τον Ζιντ, στράφηκε στην περιοχή της «εφαρμοσμένης» ή «εμπράγματης μεταφυσικής» με το περίφημο δοκίμιό του «Το χαμένο κέντρο». Αρνητής του μοντερνισμού, άσκησε έντονη κριτική στις αρχές της νεωτερικότητας, υπερασπιζόμενος τις αξίες της ορθόδοξης παράδοσης και της ελληνικότητας, αφήνοντας σπουδαίες μελέτες για τον Παπαδιαμάντη, τον Σολωμό, τον Σικελιανό, τον Μακρυγιάννη κ.ά.

Η 44η Σύνοδος της ΔOE στη Pώμη (1949) εγκρίνει ομόφωνα τη δημιουργία της ΔOA. Αναθέτει την πραγματοποίηση και λειτουργία της στην (τότε) ΕΟΑ της Ελλάδας. Οι εργασίες της ξεκινούν επίσημα στις 14 Iουνίου 1961. Tις διευθύνουν ο Kλεάνθης Παλαιολόγος, Διευθυντής του Tμήματος Φυσικής Aγωγής του Πανεπιστημίου Aθηνών, και ο Γερμανός καθηγητής Lotz. Από το 1962 και μέχρι το 1990, το ακαδημαϊκό έργο της Aκαδημίας συντονίζει ο Kοσμήτοράς της, Όττο Σίμιτσεκ. Η συνεισφορά του στην ανάπτυξη της Aκαδημίας ήταν ανεκτίμητη. Mαζί με τον Kαθηγητή Παλαιολόγο, που είχε αναγορευθεί Eπίτιμος Aντιπρόεδρος της Aκαδημίας, χαράζουν την πορεία της για τρεις δεκαετίες. Αμφότεροι τιμώνται με το Xρυσό Mετάλλιο της Aκαδημίας.

Ο Ολυμπιακός κερδίζει με 2-1 στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας (παρουσία 25000 φίλαθλων του)   τη Σάντος, κορυφαία ομάδα του κόσμου. Διαμαρτυρίες προκαλεί η τιμή του εισιτηρίου που ορίστηκε στις 35 δραχμές, τιμή τριπλάσια των 10 δραχμών που κοστίζει ένα εισιτήριο την περίοδο αυτή.  Στο 10ο λεπτό ο Ποσειδώνας το 1-0 από ασίστ του Σιδέρη. Στο 43ο  ο Σουρούνης με σουτ από  25 μέτρα και το 2-0. Το γκολ για τη Σάντος από τον Ζίτο στο 50^ο,  με απευθείας εκτέλεση φάουλ και αφού η μπάλα αλλάζει πορεία από τον Στεφανάκο. Εκπληκτικές εμφανίσεις Σάββα Θεοδωρίδη και Κώστα Πολυχρονίου

Η έδρα του Παναθηναϊκού είναι το πρώτο κλειστό γήπεδο στην Ελλάδα. Ο πρώτος αγώνας είναι της εφηβικής ομάδας του ΠΑΟ εναντίον του Μίλωνα, παρότι το κλειστό «μπάζει» από τη βροχή που πέφτει κατά τη διάρκεια του αγώνα. Με την ομάδα αγωνίζεται και ο Τάσος Στεφάνου, ο μετέπειτα γενικός αρχηγός της ομάδας μπάσκετ, ο οποίος λίγους μήνες μετά, όντας στον παρακείμενο κινηματογράφο «Αρζεντίνα», που προβάλει την ταινία του Fritz Lang «Τάφος του Ινδού», βλέποντας τον Ινδό να κατεβαίνει τα σκαλιά του τάφου, θα αναφωνήσει «Ρε, αυτό είναι σαν το γήπεδό μας», βαφτίζοντας έτσι το κλειστό γήπεδο.

Συγγραφέας που το έργο της διαπλέκεται με τα τραγικά ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, η Διδώ Σωτηρίου (1909-2004) θεματοποίησε τις περιπέτειες του ελληνισμού από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τα μετεμφυλιακά χρόνια. Χάρη στο αφηγηματικό της χάρισμα, που παραπέμπει στη μεγάλη παράδοση των παραμυθιών της Ανατολής, το έργο της αγαπήθηκε από ευρύ αναγνωστικό κοινό, ιδιαίτερα από τους νέους, που αναγνώρισε σε αυτό τα πάθη των λαών και τα όνειρα των ανθρώπων για ένα πιο φωτεινό μέλλον. Τα συγκλονιστικά Ματωμένα χώματα, που περιγράφουν τους κατατρεγμούς των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στα τάγματα εργασίας («Αμελέ Ταμπουρού»), είναι ένα από τα βιβλία με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία της λογοτεχνίας μας.